Phụ lục F. Việt Nam như một case study EdTech

Phụ lục này dùng Việt Nam như một case study lớn để kiểm tra lại toàn bộ lập luận của quyển sách. Việt Nam không phải ví dụ “đặc biệt” đến mức nằm ngoài các vấn đề chung của EdTech, nhưng cũng không thể được đọc bằng mắt kính quốc tế chung chung. Nếu nhìn kỹ, Việt Nam là một trường hợp rất giàu mâu thuẫn: nhà nước thúc đẩy chuyển đổi số giáo dục mạnh; hạ tầng internet và di động phát triển nhanh; phụ huynh sẵn sàng chi cho học thêm, luyện thi, tiếng Anh và kỹ năng công nghệ; doanh nghiệp EdTech nội địa năng động; các tập đoàn viễn thông và công nghệ lớn tham gia sâu; dữ liệu ngành giáo dục được số hóa ở quy mô lớn; nhưng cùng lúc, bất bình đẳng vùng miền, áp lực thi cử, dữ liệu trẻ em, năng lực giáo viên, procurement, chất lượng bằng chứng và governance AI vẫn là những điểm chưa thể viết qua loa.

Lập luận chính của phụ lục này là: Việt Nam cho thấy EdTech có giá trị thật, nhưng giá trị đó thường nằm ở các tầng rất cụ thể như duy trì học tập trong khủng hoảng, quản lý dữ liệu ngành, giảm ma sát tuyển sinh, mở thêm kênh luyện tập, hỗ trợ kỹ năng tiếng Anh/công nghệ, và tạo cơ hội cho một số nhóm người học. Nhưng Việt Nam cũng cho thấy vì sao EdTech dễ bị thổi phồng: một thị trường có nhu cầu giáo dục lớn rất dễ biến công nghệ thành công cụ bán hy vọng; một hệ thống quản lý lớn rất dễ số hóa hồ sơ trước khi đổi mới sư phạm; một nền tảng AI rất dễ hứa cá nhân hóa trước khi có bằng chứng học tập; và một hệ thống dữ liệu càng rộng càng phải nghiêm túc hơn về quyền riêng tư, dữ liệu trẻ em và quyền rời đi.

1. Vì sao Việt Nam là case study quan trọng

Việt Nam có đủ ba lực kéo khiến EdTech phát triển nhanh. Lực kéo thứ nhất là nhà nước: chuyển đổi số được đặt trong chương trình quốc gia, giáo dục là lĩnh vực ưu tiên, và Bộ Giáo dục và Đào tạo có các đề án, thông tư, cơ sở dữ liệu, học bạ số, dịch vụ công trực tuyến và kế hoạch AI. Lực kéo thứ hai là thị trường: hơn 22 triệu học sinh/sinh viên, khoảng 1,6 triệu giáo viên, hàng chục nghìn trường mầm non/phổ thông và hàng trăm cơ sở giáo dục đại học tạo ra một không gian đủ lớn cho LMS, luyện thi, học tiếng Anh, STEM, coding, AI tutor, kho học liệu, quản lý trường, thanh toán, tuyển sinh và dữ liệu học tập.[^vn-market-scale] Lực kéo thứ ba là gia đình: giáo dục ở Việt Nam gắn chặt với kỳ vọng dịch chuyển xã hội, thi cử, ngoại ngữ, trường chuyên/lớp chọn, đại học, du học và việc làm. Khi phụ huynh mua EdTech, họ không chỉ mua nội dung; họ mua cảm giác con không bị tụt lại.

Nhưng chính ba lực kéo này cũng tạo rủi ro. Nhà nước có thể tạo hạ tầng chung, nhưng nếu chỉ số hóa quản lý thì lớp học chưa chắc thay đổi. Thị trường có thể tạo đổi mới, nhưng nếu doanh nghiệp sống bằng nỗi lo của phụ huynh thì sản phẩm dễ tối ưu engagement, upsell và luyện mẹo. Gia đình có thể đầu tư mạnh cho học tập, nhưng nếu EdTech trở thành một tầng học thêm nữa thì bất bình đẳng tăng. Vì vậy, Việt Nam không nên được dùng như ví dụ “EdTech đang bùng nổ nên chắc tốt”, cũng không nên được dùng như ví dụ “thị trường giáo dục thương mại hóa nên chắc xấu”. Việt Nam nên được đọc như một hệ sinh thái thỏa hiệp.

2. Bảng case study Việt Nam nên dùng trong sách

| Case Việt Nam | Câu hỏi trung tâm | Mâu thuẫn chính | Chương nên dùng | |---|---|---|---| | Quyết định 749 và 131 | Chuyển đổi số giáo dục được định nghĩa từ trên xuống như thế nào? | Tầm nhìn hệ thống mạnh, nhưng nguy cơ biến chuyển đổi số thành chỉ tiêu nền tảng/hồ sơ | Chương 2, 3, 33, 38 | | Thông tư 09/2021 về dạy học trực tuyến | Online learning là phương thức hỗ trợ hay thay thế? | Có khung pháp lý sau COVID, nhưng chất lượng phụ thuộc hạ tầng, giáo viên và thiết kế học tập | Chương 3, 5, 31 | | Dạy học qua internet/truyền hình trong COVID | Remote learning giúp duy trì học tập đến đâu? | Duy trì được kênh học, nhưng access không đồng nghĩa học thật | Chương 5, 29 | | Cơ sở dữ liệu ngành và học bạ số | Dữ liệu vận hành có tạo giá trị giáo dục không? | Giảm mù quản lý, tăng tiện ích công; đồng thời tăng rủi ro dữ liệu trẻ em và giám sát | Chương 6, 23, 24 | | Hệ thống thi/tuyển sinh trực tuyến | Dịch vụ công số có giảm ma sát không? | Hiệu quả vận hành rõ, nhưng không thay đổi bản chất áp lực thi cử | Chương 6, 11 | | VioEdu, Violympic, HOCMAI, Vuihoc | Luyện tập số và nội dung trực tuyến có tạo học tập sâu không? | Tăng access/practice, nhưng dễ bị kéo về luyện thi, điểm số, engagement và upsell | Chương 7, 12, 15, 31 | | ELSA, MindX, TEKY và nhóm kỹ năng | EdTech kỹ năng có mở cơ hội việc làm không? | Có thể tăng năng lực tiếng Anh/coding, nhưng chủ yếu chạm nhóm có khả năng chi trả | Chương 5, 12, 18, 29 | | AI trong giáo dục Việt Nam 2025 | AI là năng lực giáo viên hay lớp automation mới? | Chính sách và tập huấn đi nhanh, nhưng governance, evaluation và đạo đức phải đi cùng | Chương 16, 25, 26, 36 | | Trẻ khuyết tật, vùng sâu, dân tộc thiểu số | Công nghệ có giúp inclusion hay tăng khoảng cách? | Digital tools có thể mở cửa, nhưng thiếu thiết bị, nội dung, giáo viên, hạ tầng và accessibility | Chương 8, 28, 35 | | Nghị định 13/2023 về dữ liệu cá nhân | EdTech Việt Nam phải hiểu dữ liệu người học ra sao? | Luật tạo nền bảo vệ, nhưng triển khai trong trường học và sản phẩm cần cụ thể hơn nhiều | Chương 23, 24, 27 |

3. Chính sách: tầm nhìn lớn, rủi ro số hóa hình thức

Quyết định 749/QĐ-TTg năm 2020 đặt giáo dục là một trong các lĩnh vực ưu tiên chuyển đổi số. Với giáo dục, chương trình nói tới nền tảng dạy và học từ xa, số hóa tài liệu/giáo trình, chia sẻ tài nguyên, đào tạo cá thể hóa, và thử nghiệm tỷ lệ nội dung học trực tuyến trong chương trình.[^qd749] Quyết định 131/QĐ-TTg năm 2022 đi sâu hơn vào giáo dục, đặt mục tiêu tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số trong giáo dục giai đoạn 2022-2025, định hướng 2030. Điểm đáng chú ý trong Quyết định 131 là cách định vị: người học và nhà giáo là trung tâm, lợi ích cho người học, nhà giáo và người dân là thước đo thành công của chuyển đổi số.[^qd131]

Đây là một nền chính sách tương đối mạnh. Nó cho phép viết rằng Việt Nam không thiếu “ý chí chuyển đổi số” ở tầng chiến lược. Nhưng khi đưa vào sách, không nên dùng các quyết định này như bằng chứng rằng giáo dục đã chuyển đổi. Chính sách chỉ nói được hướng đi và cam kết. Chuyển đổi thật phải được đo ở lớp học, workflow giáo viên, hỗ trợ người học, chất lượng học liệu, quyền dữ liệu, khả năng dùng lại, chi phí vận hành và năng lực của địa phương. Một hệ thống có thể đạt nhiều chỉ tiêu số hóa mà vẫn chỉ là “đưa quản lý cũ lên màn hình”.

Mâu thuẫn Việt Nam nằm ở đây: quy mô hệ thống rất lớn nên số hóa hồ sơ, báo cáo, học bạ, tuyển sinh, cơ sở dữ liệu là việc có giá trị thật. Nhưng chính vì có giá trị thật ở tầng quản lý, hệ thống dễ tưởng rằng quản lý số tốt hơn đồng nghĩa học tập số tốt hơn. Trong sách, case Việt Nam nên được dùng để phân biệt ba tầng: số hóa hành chính, hạ tầng học tập, và đổi mới sư phạm. Việt Nam đã đi nhanh ở tầng một, đang xây tầng hai, và tầng ba vẫn cần bằng chứng sâu hơn.

4. Dạy học trực tuyến sau COVID: từ giải pháp khẩn cấp thành khung pháp lý

COVID-19 là cú sốc làm dạy học trực tuyến ở Việt Nam trở thành kinh nghiệm đại chúng. Trước đại dịch, online learning ở phổ thông chủ yếu là bổ trợ, luyện thi, học thêm hoặc sáng kiến riêng. Trong đại dịch, nó trở thành phương án duy trì năm học. Bộ GDĐT ban hành nhiều văn bản ứng phó, và Thông tư 09/2021/TT-BGDĐT chính thức quy định quản lý và tổ chức dạy học trực tuyến trong cơ sở giáo dục phổ thông và giáo dục thường xuyên. Thông tư phân biệt dạy học trực tuyến hỗ trợ dạy học trực tiếp và dạy học trực tuyến thay thế dạy học trực tiếp, đồng thời đặt yêu cầu về hạ tầng, học liệu, quản lý, kiểm tra đánh giá, dữ liệu và an toàn thông tin.[^tt09]

Đây là case rất tốt cho Chương 3 và Chương 5. Phe ủng hộ có lý khi nói dạy học trực tuyến đã giúp hệ thống không dừng hẳn. Bộ GDĐT từng tổng kết rằng sau hơn bốn tháng triển khai dạy học từ xa, các sở đã tham gia xây dựng nội dung truyền hình, Bộ thẩm định và chọn nội dung phát trên VTV7/K+, với 324 bài học được phát; các thành phố trực thuộc Trung ương dẫn đầu về tỷ lệ học sinh học qua internet và truyền hình.[^covid-tv] Phe phản biện cũng có lý khi nói dạy học trực tuyến thời khủng hoảng không chứng minh online learning đã tốt. Nó bị đặt trong điều kiện bất thường: học sinh ở nhà, phụ huynh căng thẳng, giáo viên phải xoay nhanh, thiết bị chia sẻ giữa anh chị em, đường truyền không đồng đều, và nhiều hoạt động chỉ là “lớp học trực tiếp qua màn hình”.

Điểm đáng học từ Việt Nam không phải là “online learning hiệu quả hay không”. Điểm đáng học là: khi khủng hoảng xảy ra, hệ thống cần nhiều kênh cùng lúc. Internet, LMS, nhóm chat, truyền hình, tài liệu giấy, gọi điện, hỗ trợ phụ huynh và học bù đều có vai trò. Với mầm non, Bộ GDĐT cũng từng nhấn mạnh không tổ chức dạy học trực tuyến cho trẻ mà hỗ trợ, hướng dẫn cha mẹ chăm sóc, giáo dục trẻ ở nhà.[^covid-preschool] Đây là một ví dụ quan trọng: không phải cấp học nào cũng nên bị đẩy lên online theo cùng cách. EdTech đúng đôi khi là biết không dùng công nghệ cho một việc không phù hợp.

5. Cơ sở dữ liệu ngành và học bạ số: giá trị vận hành rất thật, câu hỏi quyền cũng rất thật

Nếu cần một case Việt Nam cho Chương 6, Chương 23 và Chương 24, hãy dùng cơ sở dữ liệu ngành giáo dục và học bạ số. Theo Bộ GDĐT, đến giữa năm 2024, Bộ đã hoàn thành xây dựng 100% các cơ sở dữ liệu của ngành giáo dục: dữ liệu mầm non với gần 22.000 cơ sở/nhóm trẻ độc lập, gần 500.000 hồ sơ giáo viên và hơn 5 triệu hồ sơ trẻ em; dữ liệu phổ thông với hơn 26.000 cơ sở giáo dục, gần 800.000 hồ sơ giáo viên và hơn 18 triệu hồ sơ học sinh; HEMIS với 470 cơ sở giáo dục đại học, trên 25.000 chương trình đào tạo, trên 100.000 hồ sơ cán bộ và gần 3 triệu hồ sơ người học.[^moet-csdl] Cơ sở dữ liệu ngành cũng đã kết nối, xác thực định danh của hơn 24 triệu giáo viên và học sinh, đạt gần 98%, đồng thời phục vụ các dịch vụ công như đăng ký dự thi tốt nghiệp THPT, đăng ký nguyện vọng tuyển sinh đại học và xác nhận nhập học trực tuyến.[^moet-csdl]

Đây là giá trị vận hành rất lớn. Một hệ thống giáo dục quy mô quốc gia mà không có dữ liệu sạch sẽ quản lý bằng báo cáo chậm, giấy tờ trùng, nhập liệu nhiều lần và quyết định thiếu thông tin. Học bạ số cũng có logic mạnh: giảm thất lạc, xác thực thuận tiện, hỗ trợ chuyển trường, tuyển sinh, dịch vụ công, thống kê và liên thông. Bộ GDĐT triển khai thí điểm học bạ số cấp tiểu học năm 2024; đến tháng 7/2024, 18 sở đã gửi báo cáo học bạ số về kho học bạ số với 2.985 trường tiểu học và hơn 1,7 triệu học bạ số; cuối năm 2024, Bộ tổ chức đánh giá thí điểm cấp tiểu học và triển khai thí điểm cấp THCS, THPT, giáo dục thường xuyên, với thông tin gần 5 triệu học bạ trên hệ thống kho học bạ số.[^hocba-so]

Nhưng chính case này cũng làm Chương 24 trở nên quan trọng hơn. Khi dữ liệu học sinh, giáo viên, học bạ, kết quả học tập, tuyển sinh, định danh và hồ sơ dân cư kết nối với nhau, câu hỏi không còn là “có tiện không?”. Câu hỏi là: dữ liệu nào thật sự cần; ai có quyền truy cập; dữ liệu lưu bao lâu; học sinh/phụ huynh có quyền xem, sửa, khiếu nại không; vendor nào tham gia xử lý; log truy cập ra sao; dữ liệu có được dùng cho phân tích, AI, đánh giá trường/giáo viên/học sinh không; nếu sai dữ liệu thì sửa thế nào; nếu chuyển trường hoặc thay phần mềm thì export/import ra sao. Việt Nam đã có Nghị định 13/2023/NĐ-CP về bảo vệ dữ liệu cá nhân, quy định các nguyên tắc như xử lý đúng mục đích, dữ liệu thu thập phải phù hợp và giới hạn trong phạm vi cần xử lý, chủ thể dữ liệu có quyền được biết, yêu cầu cung cấp, và vi phạm bảo vệ dữ liệu phải được thông báo trong thời hạn quy định.[^nd13] Nhưng luật chỉ là nền. EdTech trong trường học cần biến luật thành thiết kế cụ thể.

6. Thị trường EdTech Việt Nam: lớn, thật, nhưng bị kéo bởi thi cử và hy vọng

Việt Nam có thị trường EdTech hấp dẫn vì giáo dục là ưu tiên gia đình, dân số người học lớn, tỷ lệ dùng internet cao và phụ huynh quen với việc chi cho học thêm. DataReportal 2026 ghi nhận đến cuối năm 2025 Việt Nam có 85,6 triệu người dùng internet, tương đương 84,2% dân số, 137 triệu kết nối di động, và khoảng 16,1 triệu người vẫn offline.[^datareportal] Những con số này nói hai điều cùng lúc: nền tảng số đủ rộng để EdTech phát triển nhanh, nhưng vẫn còn một nhóm offline đủ lớn để không thể gọi “online” là mặc định công bằng.

Sách trắng EdTech Việt Nam 2024 do Edtech Agency công bố ước tính doanh thu thị trường giáo dục trực tuyến Việt Nam đạt 364,70 triệu USD năm 2024, online learning platform khoảng 228,70 triệu USD, khoảng 750 doanh nghiệp EdTech hoạt động, và gần 200 triệu USD đầu tư vào EdTech trong năm 2023 cho các startup như EQuest, ELSA, Vuihoc, TEKY, MindX.[^edtech-whitepaper] Các số liệu này nên được dùng như market estimate, không phải số liệu nhà nước. Nhưng dù đọc thận trọng, nó vẫn cho thấy thị trường Việt Nam không nhỏ. Nó có nhiều phân khúc: luyện thi phổ thông, học trực tuyến K-12, tiếng Anh, IELTS, coding/STEM, quản lý trường, LMS, phần mềm mầm non, kho học liệu, kỹ năng nghề, đào tạo doanh nghiệp, AI assistant và tutoring.

Mâu thuẫn chính của thị trường Việt Nam là: nhu cầu học tập thật bị trộn với nỗi sợ tụt lại. Các nền tảng luyện tập như VioEdu, Violympic, HOCMAI, Vuihoc có thể tạo giá trị thật: thêm bài luyện, thêm feedback, thêm lộ trình, thêm access cho học sinh ngoài các trung tâm lớn. FPT từng giới thiệu VioEdu như hệ thống học tập ứng dụng AI, big data và mô hình tri thức để tìm lỗ hổng kiến thức và đề xuất lộ trình; đây là lời hứa đáng nghiên cứu nhưng cần được đọc như thông tin từ vendor, không phải bằng chứng độc lập về kết quả học tập.[^vioedu] HOCMAI tự giới thiệu là nền tảng học trực tuyến với nhiều triệu thành viên; Vuihoc từng được ghi nhận trong bảng xếp hạng “rising stars” EdTech và gọi vốn để tích hợp AI cá nhân hóa.[^hocmai-vuihoc] Những ví dụ này cho thấy EdTech Việt Nam không thiếu sản phẩm, nhưng sách phải hỏi tiếp: ai học thật, ai chỉ làm bài nhiều hơn, ai được lợi vì có phụ huynh theo sát, ai bị bán thêm khóa, và bằng chứng học tập độc lập ở đâu?

7. Tiếng Anh, coding và kỹ năng: cơ hội xã hội hay thị trường trả phí?

Một nhóm EdTech Việt Nam đáng nghiên cứu là tiếng Anh, coding, STEM và kỹ năng nghề. ELSA là ví dụ tốt vì kết hợp công nghệ nhận diện giọng nói, nhu cầu học tiếng Anh và tham vọng quốc tế; năm 2021, ELSA công bố gọi vốn Series B 15 triệu USD và khi đó tuyên bố có hơn 13 triệu người dùng.[^elsa] MindX là ví dụ khác: từ lớp coding, mở rộng sang blockchain, data analytics, UI/UX, mô hình hybrid và nhiều cơ sở; năm 2023, MindX gọi vốn Series B 15 triệu USD, được TechCrunch/TNGlobal mô tả đã tốt nghiệp khoảng 35.000 học viên và có hơn 32 campus tại Việt Nam.[^mindx] TEKY, STEAM for Vietnam, các chương trình micro:bit, robotics, coding clubs và hackathon cũng nằm trong cùng trường lực: chuẩn bị kỹ năng số cho thế hệ trẻ.

Giá trị thật ở đây là rõ: tiếng Anh và kỹ năng số có thể mở thêm cơ hội học tập, việc làm, tự tin, kết nối toàn cầu và năng lực tham gia kinh tế số. Nhưng mâu thuẫn cũng rõ: nhiều sản phẩm kỹ năng tốt nhất vẫn đến tay nhóm có khả năng chi trả, sống ở đô thị, có phụ huynh hiểu giá trị kỹ năng và có thời gian đưa đón hoặc thiết bị học online. Nếu EdTech kỹ năng chỉ phục vụ tầng lớp trung lưu, nó có thể làm khoảng cách năng lực rộng hơn. Nếu được kết hợp với trường công, thư viện, trung tâm cộng đồng, học bổng, nội dung tiếng Việt, chương trình địa phương và giáo viên được hỗ trợ, nó có thể trở thành một phần của công bằng giáo dục.

Case Việt Nam nên được dùng để hỏi: học kỹ năng số là học một khóa trả phí hay là quyền nền tảng của mọi học sinh? Nếu học coding chỉ là “môn ngoại khóa cho con nhà có điều kiện”, EdTech đang bán lợi thế. Nếu học kỹ năng số được đưa vào hệ thống công bằng, có giáo viên, có thiết bị, có nội dung phù hợp và có hỗ trợ vùng xa, EdTech có thể góp phần vào năng lực quốc gia.

8. AI trong giáo dục Việt Nam: đi nhanh nhưng cần governance

Việt Nam có chiến lược AI quốc gia theo Quyết định 127/QĐ-TTg năm 2021, đặt mục tiêu phát triển nghiên cứu, ứng dụng và hệ sinh thái AI đến 2030.[^ai-strategy] Đến năm 2025, AI trong giáo dục đã trở thành một chương trình chính sách cụ thể hơn. UNICEF Việt Nam, Bộ GDĐT, NIC và STEAM for Vietnam đồng tổ chức Diễn đàn Quốc gia về Trí tuệ nhân tạo trong giáo dục ngày 30/5/2025, nhấn mạnh nâng cao năng lực AI cho giáo viên và cán bộ quản lý giáo dục, dùng AI một cách chủ động, độc lập, thông minh và có đạo đức, đồng thời hướng tới inclusive and responsible AI.[^ai-forum]

Đây là một case rất hợp với Chương 16, 25, 26 và 36. Việt Nam có thể đi nhanh vì giáo viên đã trải qua một giai đoạn làm quen với công nghệ trong COVID, học sinh dùng thiết bị số nhiều, và AI tạo sinh làm chi phí thử nghiệm thấp. Nhưng AI trong giáo dục không nên được viết như “công cụ mới cho thầy cô”. Nó phải được viết như một hệ thống trách nhiệm: AI làm việc gì; dữ liệu nào được nhập; bài làm học sinh có bị lưu không; ai kiểm output; giáo viên có quyền sửa/phủ quyết không; AI có dùng cho chấm điểm, phân luồng, kỷ luật, tư vấn tâm lý hay không; có hướng dẫn theo tuổi không; có chính sách dùng trong trường không; có đánh giá sai lệch ngôn ngữ/vùng miền không; có giúp giáo viên yếu công nghệ hay chỉ giúp giáo viên vốn đã mạnh?

Điểm hay của case Việt Nam là AI đang bước vào giáo dục cùng lúc từ nhiều cửa: chính sách nhà nước, trường đại học, startup, nền tảng luyện tập, công cụ giáo viên, phụ huynh, học sinh tự dùng ChatGPT/Gemini/Copilot, và các khóa học kỹ năng. Nếu không có governance, trường học sẽ rơi vào tình trạng mỗi giáo viên, mỗi học sinh, mỗi trung tâm tự xoay. Nếu governance quá cứng, AI trở thành phong trào tập huấn giấy tờ. Lập trường tốt là: AI phải được coi như đồng nghiệp bị quản trị, không phải phép màu và cũng không phải mối đe dọa cần cấm toàn bộ.

9. Bất bình đẳng Việt Nam: EdTech phải bắt đầu từ người khó được phục vụ nhất

Việt Nam có hạ tầng số rộng, nhưng EdTech vẫn phải đọc cùng bất bình đẳng. UNICEF Việt Nam nhấn mạnh trẻ em ở nông thôn, hộ nghèo, dân tộc thiểu số, trẻ khuyết tật và trẻ ở vùng sâu vẫn bị bỏ lại trong giáo dục. Trên trang Education, UNICEF ghi rằng chưa đến một nửa trẻ em nông thôn và khoảng một phần ba trẻ em thuộc nhóm hộ nghèo nhất hoàn thành trung học phổ thông; chỉ khoảng một trong mười trẻ khuyết tật học đến trung học; và chỉ khoảng một trong năm học sinh dân tộc thiểu số đạt đến trung học phổ thông hoặc cao hơn.[^unicef-education] Trên trang Skills and Learning for All, UNICEF nêu chỉ 36% học sinh/sinh viên 15-24 tuổi có kỹ năng số cơ bản, 67% học sinh ở vùng xa thiếu cơ hội học online, 93% giáo viên không dùng công nghệ số trong lớp, và chỉ 3% trường có hạ tầng thiết yếu hỗ trợ trẻ khuyết tật.[^unicef-skills]

Nếu các con số này được đưa vào sách, chúng phải làm thay đổi cách viết về EdTech Việt Nam. Không thể viết “Việt Nam có 85,6 triệu người dùng internet” rồi kết luận học online phù hợp toàn quốc. Không thể viết “phụ huynh Việt Nam thích đầu tư giáo dục” rồi quên các gia đình không có tiền học thêm. Không thể viết “AI giúp cá nhân hóa” rồi quên trẻ nói tiếng mẹ đẻ khác tiếng Việt phổ thông, trẻ khuyết tật không có assistive technology, giáo viên vùng xa chưa có kỹ năng số, hoặc nhà có một điện thoại dùng chung.

UNICEF cũng có một ghi chú rất quan trọng về trẻ khuyết tật và khoảng cách số. Theo bài phỏng vấn năm 2025, Việt Nam có khoảng 556.000 trẻ khuyết tật theo khảo sát 2023; tỷ lệ đi học tiểu học của nhóm này khoảng 68%, nhưng giảm mạnh ở bậc trung học phổ thông; chỉ 33% người khuyết tật ở Việt Nam có internet access so với 83% người không khuyết tật.[^unicef-disability-digital] Đây là case mạnh cho Chương 8: accessibility không phải tính năng đẹp. Nó là ranh giới giữa tham gia và bị loại ra.

10. Dữ liệu cá nhân, trẻ em và niềm tin

Nghị định 13/2023/NĐ-CP về bảo vệ dữ liệu cá nhân tạo ra một nền pháp lý quan trọng cho EdTech Việt Nam. Nhưng với giáo dục, vấn đề không chỉ là compliance. Dữ liệu học tập là dữ liệu về trẻ em, năng lực, hành vi, cảm xúc, khó khăn, gia đình, điểm số, lịch sử học, tương tác với giáo viên, và trong thời AI còn có thể là hội thoại, bài viết, giọng nói, hình ảnh. Một app luyện tiếng Anh có thể thu âm giọng học sinh. Một AI tutor có thể lưu câu hỏi và lỗ hổng kiến thức. Một LMS có thể lưu toàn bộ bài nộp và tương tác. Một hệ thống học bạ số có thể kết nối với định danh dân cư. Một dashboard phụ huynh có thể làm tăng giám sát trẻ em ở nhà.

Vì vậy, khi viết về Việt Nam, cần đặt một câu hỏi rất thẳng: EdTech Việt Nam có đang thu dữ liệu tương xứng với giá trị giáo dục không? Nếu sản phẩm nói “cá nhân hóa”, cá nhân hóa hành động nào? Nếu hệ thống nói “quản lý thông minh”, ai được nhìn thấy thông minh đó? Nếu dữ liệu học sinh được dùng để gợi ý lộ trình, học sinh có quyền hiểu và phản biện không? Nếu vendor xử lý dữ liệu, hợp đồng có điều khoản xóa, export, breach notification, secondary use và AI training không? Nếu phụ huynh đồng ý thay trẻ, trẻ có quyền gì khi lớn lên?

Đây là chỗ Việt Nam có thể làm tốt nếu không chỉ xem dữ liệu như tài nguyên quản lý. Cơ sở dữ liệu ngành và học bạ số có thể là hạ tầng công rất có giá trị nếu đi cùng data minimization, phân quyền, audit, quyền sửa sai, retention rõ, chuẩn mở và quyền rời đi. Ngược lại, nếu dữ liệu được tích lũy nhanh hơn năng lực bảo vệ dữ liệu, EdTech sẽ mất niềm tin.

11. Procurement và hạ tầng công: vai trò của doanh nghiệp lớn

Một điểm rất Việt Nam là vai trò của các doanh nghiệp công nghệ/viễn thông lớn như Viettel, VNPT, FPT, MobiFone và các vendor nội địa trong hạ tầng giáo dục số. Đây có thể là lợi thế: họ có năng lực triển khai quy mô lớn, hạ tầng cloud/network, đội kỹ thuật, quan hệ với nhà trường/địa phương, và khả năng duy trì hệ thống sau pilot. Nhưng đây cũng là điểm cần soi bằng Chương 13, 14 và 37: nếu một địa phương hoặc trường học đi sâu vào một nền tảng mà thiếu chuẩn mở, thiếu export/import thật, thiếu khả năng đổi vendor, thiếu minh bạch dữ liệu, thì tiện lợi ban đầu có thể trở thành lock-in.

Procurement EdTech ở Việt Nam cần được viết như một vấn đề giáo dục, không chỉ là mua sắm công nghệ. Trường học thường không có đủ năng lực đánh giá bằng chứng, privacy, AI governance, accessibility, interoperability và total cost of ownership. Người ra quyết định mua có thể không phải người dùng hằng ngày. Giáo viên phải nhập liệu, học sinh phải dùng, phụ huynh phải nhận thông báo, nhưng hợp đồng lại nằm ở cấp trường, phòng, sở hoặc nhà cung cấp. Vì vậy, case Việt Nam nên dùng để yêu cầu một “bộ điều kiện mua” rất cụ thể: sản phẩm giải vấn đề nào; đo kết quả gì; dữ liệu nào bị thu; giáo viên thêm việc gì; hỗ trợ vùng yếu thế ra sao; tích hợp chuẩn nào; export ra sao; chấm dứt hợp đồng thế nào; nếu AI sai thì ai chịu trách nhiệm.

12. Những case Việt Nam nên nghiên cứu sâu hơn trước khi xuất bản

Học bạ số: Đây là case nên nghiên cứu bằng phỏng vấn sở, phòng, trường, giáo viên chủ nhiệm, phụ huynh và học sinh. Câu hỏi không chỉ là hệ thống chạy được không, mà là giáo viên có tăng việc không, dữ liệu sai sửa ra sao, chữ ký số vận hành thế nào, phụ huynh có dùng không, chuyển trường có mượt không, và dữ liệu được bảo vệ thế nào.

VioEdu/Violympic/HOCMAI/Vuihoc: Đây là nhóm case nên dùng cho luyện tập số, AI/adaptive learning, gamification và thị trường phụ huynh. Cần tìm bằng chứng độc lập về kết quả học tập, không chỉ số người dùng, giải thưởng hoặc lời hứa cá nhân hóa. Câu hỏi quan trọng là học sinh có transfer sang bài mới không, hay chỉ tăng khả năng làm dạng bài trong nền tảng.

ELSA: Đây là case hay cho AI feedback trong phát âm. Cần hỏi feedback âm vị có chính xác với giọng Việt không, người học có cải thiện giao tiếp thật không, dữ liệu giọng nói được xử lý thế nào, và sản phẩm có phù hợp với trường công hay chủ yếu là B2C/B2B trả phí.

MindX/TEKY/coding schools: Đây là case cho kỹ năng số và thị trường việc làm. Cần hỏi người học nào tham gia, học phí, học bổng, tỷ lệ hoàn thành, kết nối việc làm, chênh lệch đô thị/nông thôn, và liệu mô hình này bổ sung hay thay thế phần kỹ năng số trong giáo dục phổ thông.

AI training cho giáo viên: Đây là case mới, nên nghiên cứu các chương trình tập huấn AI ở Điện Biên, RMIT, UNICEF/MOET, STEAM for Vietnam và các địa phương khác. Câu hỏi không phải chỉ là bao nhiêu giáo viên được tập huấn, mà là họ thay đổi bài dạy ra sao, tiết kiệm thời gian thật không, có dùng AI an toàn không, học sinh được bảo vệ thế nào, và có cơ chế chia sẻ thực hành tốt không.

Dữ liệu ngành giáo dục: Đây là case hạ tầng công quan trọng nhất. Cần nghiên cứu kiến trúc dữ liệu, phân quyền, tích hợp với cơ sở dữ liệu quốc gia, vendor tham gia, quy trình sửa dữ liệu, dữ liệu mở/thống kê, bảo mật, và quyền truy cập của người học/phụ huynh.

13. Câu hỏi phỏng vấn thực địa

Với giáo viên: công cụ số nào thật sự giảm việc, công cụ nào thêm việc; mất bao lâu để nhập liệu; AI có giúp chuẩn bị bài hay làm thầy cô phải sửa nhiều hơn; dashboard có giúp can thiệp hay chỉ tạo áp lực; phụ huynh nhắn qua kênh số có làm việc ngoài giờ tăng không.

Với học sinh: em dùng nền tảng nào vì trường yêu cầu, nền tảng nào vì bố mẹ mua, nền tảng nào vì tự muốn học; công cụ nào giúp em hiểu hơn, công cụ nào chỉ làm em làm nhiều bài hơn; em có biết dữ liệu của mình được lưu không; em có thấy bị giám sát không; AI giúp em nghĩ hay làm hộ em.

Với phụ huynh: lý do mua EdTech là gì; mua vì bằng chứng, vì thầy cô giới thiệu, vì bạn bè, vì sợ con tụt lại, hay vì tiện; có theo dõi dashboard không; có hiểu sản phẩm thu dữ liệu gì không; có biết khi nào nên dừng không.

Với nhà trường: tiêu chí chọn sản phẩm là gì; ai có tiếng nói trong quyết định; đã đo workload giáo viên chưa; có điều khoản export/xóa dữ liệu không; có pilot trước rollout không; có quy trình khi vendor tăng giá hoặc dừng dịch vụ không.

Với vendor: sản phẩm giải vấn đề giáo dục cụ thể nào; bằng chứng impact là gì; dữ liệu nào tối thiểu; AI làm job nào; hallucination/sai feedback xử lý ra sao; có hỗ trợ học sinh vùng yếu thế không; export dữ liệu thế nào; nếu trường muốn rời đi thì sao.

14. Kết luận cho sách

Việt Nam giúp quyển sách có mặt đất. Nếu chỉ nhìn nguồn quốc tế, ta dễ viết EdTech bằng ngôn ngữ chính sách đẹp. Nếu nhìn Việt Nam, ta thấy EdTech đi vào đời sống qua rất nhiều cánh cửa: học bạ, thi cử, Zalo lớp, app luyện toán, khóa IELTS, trung tâm coding, lớp Zoom, bài giảng truyền hình, cơ sở dữ liệu ngành, AI cho giáo viên, phụ huynh mua khóa, học sinh hỏi chatbot, trường nhập liệu, sở xem dashboard. Không có một câu kết luận nào đủ cho tất cả.

Lập trường tốt nhất là: Việt Nam nên xây EdTech như hạ tầng giáo dục có trách nhiệm, không như phong trào công nghệ. Hạ tầng đó cần nhỏ ở chỗ không thổi phồng, lớn ở chỗ đủ bao trùm; nhanh ở chỗ giải quyết việc thật, chậm ở chỗ bảo vệ người học; mở ở chỗ cho nhiều sản phẩm sống, chặt ở chỗ dữ liệu trẻ em và AI high-risk; thực dụng ở chỗ hỗ trợ giáo viên, nhưng không thực dụng đến mức quên phẩm giá nghề nghiệp và quyền của học sinh. Nếu viết được như vậy, Việt Nam không chỉ là phụ lục địa phương. Nó là bài kiểm tra nghiêm túc cho toàn bộ quyển sách.

15. Ghi chú nguồn khởi điểm

[^vn-market-scale]: ICT Vietnam tường thuật phát biểu của đại diện Cục CNTT, Bộ GDĐT tại EdTech Expo 2024: giáo dục Việt Nam có khoảng 22 triệu học sinh/sinh viên, 1,6 triệu giáo viên, 53.000 trường mầm non/phổ thông và gần 400 trường đại học; đây là số liệu nên kiểm tra lại bằng nguồn thống kê chính thức khi xuất bản. Nguồn: https://ictvietnam.vn/ai-duoc-ung-dung-nhieu-trong-cac-san-pham-edtech-tai-viet-nam-66311.html

[^qd749]: Quyết định 749/QĐ-TTg ngày 03/06/2020 phê duyệt Chương trình Chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030; phần giáo dục nhấn mạnh nền tảng dạy/học từ xa, số hóa tài liệu, chia sẻ tài nguyên và thử nghiệm học trực tuyến. Nguồn Công báo: https://congbao.chinhphu.vn/van-ban/quyet-dinh-so-749-qd-ttg-31450.htm ; bản tra cứu nội dung: https://thuvienphapluat.vn/van-ban/EN/Cong-nghe-thong-tin/Decision-749-QD-TTg-2020-introducing-program-for-national-digital-transformation/445317/tieng-anh.aspx

[^qd131]: Quyết định 131/QĐ-TTg phê duyệt Đề án “Tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số trong giáo dục và đào tạo giai đoạn 2022-2025, định hướng đến năm 2030”. Nguồn Công báo: https://congbao.chinhphu.vn/van-ban/quyet-dinh-so-131-qd-ttg-36755.htm ; bản Bộ GDĐT/Cục KHCN&TT: https://e-ict.gov.vn/laws/detail/Quyet-dinh-so-131-QD-TTg-cua-Thu-tuong-Chinh-phu-Phe-duyet-De-an-Tang-cuong-ung-dung-cong-nghe-thong-tin-va-chuyen-doi-so-trong-giao-duc-va-dao-tao-giai-doan-2022-2025-dinh-huong-den-nam-2030-752/

[^tt09]: Thông tư 09/2021/TT-BGDĐT quy định quản lý và tổ chức dạy học trực tuyến trong cơ sở giáo dục phổ thông và giáo dục thường xuyên, có hiệu lực từ 16/05/2021. Nguồn Công báo: https://congbao.chinhphu.vn/van-ban/thong-tu-so-09-2021-tt-bgddt-33621.htm ; bản tra cứu nội dung: https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Giao-duc/Circular-09-2021-TT-BGDDT-organization-of-online-teaching-in-general-education-institutions-472239.aspx

[^covid-tv]: Bộ GDĐT, bài “Dạy học trực tuyến: Công cụ, phương thức không thể thiếu!” nêu sau hơn bốn tháng triển khai dạy học từ xa, Bộ thẩm định, lựa chọn nội dung phát trên VTV7/K+ và 324 bài học đã được phát. Nguồn: https://moet.gov.vn/Pages/tim-kiem.aspx?ItemID=6703

[^covid-preschool]: Công văn 1983/BGDĐT-GDTrH năm 2021 và Chỉ thị 800/CT-BGDĐT năm 2021 nêu không tổ chức dạy học trực tuyến đối với giáo dục mầm non, thay vào đó hỗ trợ phụ huynh chăm sóc, giáo dục trẻ tại nhà. Nguồn tra cứu: https://thuvienphapluat.vn/cong-van/Giao-duc/Cong-van-1983-BGDDT-GDTrH-2021-tang-cuong-chi-dao-thuc-hien-ke-hoach-nam-hoc-2020-2021-474536.aspx và https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Giao-duc/Chi-thi-800-CT-BGDDT-2021-thuc-hien-nhiem-vu-nam-hoc-ung-pho-voi-dich-COVID19-485711.aspx

[^moet-csdl]: Bộ GDĐT, “Bộ GDĐT sơ kết công tác chuyển đổi số, cải cách hành chính” ngày 09/07/2024. Bài nêu dữ liệu về cơ sở dữ liệu ngành, xác thực định danh hơn 24 triệu giáo viên/học sinh, HEMIS và dịch vụ công tuyển sinh/thi cử. Nguồn: https://www.moet.gov.vn/tintuc/Pages/tin-hoat-dong-cua-bo.aspx?ItemID=9559

[^hocba-so]: Bộ GDĐT về học bạ số: triển khai thí điểm cấp tiểu học, báo cáo tháng 7/2024 với 18 Sở GDĐT gửi dữ liệu về kho học bạ số, và hội nghị cuối năm 2024 đánh giá thí điểm cấp tiểu học, triển khai cấp trung học/GDTX với gần 5 triệu học bạ trên hệ thống. Nguồn: https://www.moet.gov.vn/tintuc/Pages/tin-hoat-dong-cua-bo.aspx?ItemID=9559 và https://www.moet.gov.vn/Pages/tim-kiem.aspx?ItemID=10173

[^nd13]: Nghị định 13/2023/NĐ-CP về bảo vệ dữ liệu cá nhân, có hiệu lực từ 01/07/2023; nguồn Chính phủ giới thiệu toàn văn và nguồn Công báo. Nguồn: https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn/toan-van-nghi-dinh-13-2023-nd-cp-bao-ve-du-lieu-ca-nhan-119230516104357809.htm và https://congbao.chinhphu.vn/van-ban/nghi-dinh-so-13-2023-nd-cp-39228/44543.htm

[^datareportal]: DataReportal, Digital 2026: Vietnam. Báo cáo xuất bản cuối 2025, dùng dữ liệu mới nhất đến tháng 10/2025: 85,6 triệu internet users, 84,2% penetration, 137 triệu mobile connections, và khoảng 16,1 triệu người offline. Nguồn: https://datareportal.com/reports/digital-2026-vietnam

[^edtech-whitepaper]: Edtech Agency, “Toàn cảnh thị trường EdTech Việt Nam - Sách trắng EdTech Việt Nam 2024”. Nguồn này nên đọc như market estimate tư nhân, hữu ích cho bức tranh thị trường nhưng cần kiểm chứng thêm khi xuất bản. Nguồn: https://edtechagency.net/language/vi/toan-canh-thi-truong-edtech-viet-nam-sach-trang-edtech-viet-nam-2024/

[^vioedu]: FPT, “FPT launches VioEdu - Vietnam’s first AI learning system” (2019). Đây là nguồn công ty, nên dùng để phân tích lời hứa sản phẩm, không dùng như bằng chứng độc lập về hiệu quả học tập. Nguồn: https://fpt.com/en/news/fpt-news/fpt-launches-vioedu-%E2%80%93-vietnam%E2%80%99s-first-ai-learning-system

[^hocmai-vuihoc]: HOCMAI tự giới thiệu số lượng thành viên trên website; VISTA/Cục Thông tin, Thống kê giới thiệu Vuihoc là đại diện Đông Nam Á trong TIME World's Top EdTech Rising Stars 2024 và gọi vốn Series A 6 triệu USD năm 2023. Nguồn: https://hocmai.vn/ và https://www.vista.gov.vn/vi/news/print/khoi-nghiep-doi-moi-sang-tao/startup-vuihoc-tro-thanh-dai-dien-duy-nhat-cua-dong-nam-a-trong-bang-xep-hang-ngoi-sao-dang-len-cua-edtech-the-gioi-nam-2024-8763.html

[^elsa]: TechCrunch, “English learning app ELSA lands $15 million Series B...” (2021). Nguồn mô tả ELSA dùng speech recognition để sửa phát âm, có trụ sở San Francisco/TP.HCM và tuyên bố hơn 13 triệu người dùng thời điểm gọi vốn. Nguồn: https://techcrunch.com/2021/01/31/english-learning-app-elsa-lands-15-million-series-b-for-international-growth-and-its-b2b-platform/

[^mindx]: TechCrunch và TNGlobal về MindX gọi vốn Series B 15 triệu USD năm 2023, mở rộng mô hình hybrid/campus, và tuyên bố hơn 35.000 học viên tốt nghiệp, hơn 32 campus tại Việt Nam. Nguồn: https://techcrunch.com/2023/04/11/mindx-series-b/ và https://technode.global/2023/04/12/vietnamese-edtech-mindx-raises-15m-series-b-funding-led-by-kaizenvest/

[^ai-strategy]: Quyết định 127/QĐ-TTg ngày 26/01/2021 ban hành Chiến lược quốc gia về nghiên cứu, phát triển và ứng dụng trí tuệ nhân tạo đến năm 2030. Nguồn Công báo: https://congbao.chinhphu.vn/van-ban/quyet-dinh-so-127-qd-ttg-33096.htm

[^ai-forum]: UNICEF Việt Nam, “Viet Nam National Forum on Artificial Intelligence in Education” ngày 30/05/2025, đồng tổ chức với Bộ GDĐT, NIC và STEAM for Vietnam. Nguồn: https://www.unicef.org/vietnam/press-releases/viet-nam-national-forum-artificial-intelligence-education

[^unicef-education]: UNICEF Việt Nam, trang Education, nêu các khoảng cách về hoàn thành trung học phổ thông theo nông thôn/hộ nghèo, trẻ khuyết tật và học sinh dân tộc thiểu số, cùng các vấn đề safe learning environment và wellbeing. Nguồn: https://www.unicef.org/vietnam/education

[^unicef-skills]: UNICEF Việt Nam, trang Skills and Learning for All, nêu khoảng cách kỹ năng số và cơ hội học online ở vùng xa, cùng nhu cầu inclusive digital transformation. Nguồn: https://www.unicef.org/vietnam/skills-and-learning-all

[^unicef-disability-digital]: UNICEF Việt Nam, “Bridging digital divide for children with disabilities in Viet Nam” ngày 21/04/2025; nguồn nêu số liệu về trẻ khuyết tật, tỷ lệ đi học và khoảng cách internet access giữa người khuyết tật và không khuyết tật. Nguồn: https://www.unicef.org/vietnam/press-releases/bridging-digital-divide-children-disabilities-viet-nam