Chương 5. Tiếp cận rộng hơn, nhưng không tự động công bằng hơn

Nếu phải chọn một lý do khiến EdTech vẫn đáng được bảo vệ khỏi những phê phán quá tay, tôi sẽ chọn lý do này:

Nó mở thêm cửa.

Không phải mọi cánh cửa đều tốt.

Không phải ai cũng bước qua được.

Không phải sau cánh cửa là học tập sâu.

Không phải cứ mở cửa là công bằng.

Nhưng trước công nghệ, có những người gần như không có cửa nào.

Người học ở vùng xa thiếu giáo viên.

Người đi làm không thể học ban ngày.

Người học khuyết tật cần caption, transcript, screen reader, text-to-speech.

Trẻ em trong thiên tai, dịch bệnh, xung đột không thể đến trường.

Người lớn muốn học lại kỹ năng nhưng không đủ tiền hoặc thời gian cho chương trình chính quy.

Giáo viên thiếu tài nguyên.

Trường nhỏ thiếu chuyên gia.

Người học trong ngôn ngữ ít tài nguyên không có nhiều sách.

Một đứa trẻ có điện thoại cũ nhưng không có gia sư.

Một người mẹ trẻ chỉ có thể học khi con ngủ.

Một người lao động nhập cư không thể ngồi trong lớp cố định.

Với những người ấy, câu “công nghệ mở rộng tiếp cận” không phải khẩu hiệu rỗng.

Nó có thể là sự khác biệt giữa có một lựa chọn và không có lựa chọn nào.

Nhưng chính vì giá trị này có thật, nó dễ bị thổi phồng.

Phe EdTech nói:

“Chúng tôi đã mở giáo dục cho mọi người.”

Phe công bằng hỏi:

“Mọi người nào?”

Có tài khoản không?

Có thiết bị không?

Có điện không?

Có internet ổn không?

Có không gian học không?

Có người hỗ trợ không?

Có ngôn ngữ phù hợp không?

Có kỹ năng tự học không?

Có quyền riêng tư không?

Có phản hồi không?

Có ai biết khi người học bỏ cuộc không?

Có học thật không, hay chỉ có nội dung?

Đây là mâu thuẫn trung tâm của chương:

EdTech có thể mở rộng access.

Nhưng access không tự động thành equity.

Và nếu gọi access là equity quá sớm, ta sẽ dùng một cánh cửa mở để che đi cả hành lang gãy phía sau.

1. Cảnh mở: một lớp học có đường link

Một sở giáo dục triển khai nền tảng học từ xa.

Tất cả học sinh được cấp tài khoản.

Tất cả bài giảng có trên hệ thống.

Tất cả giáo viên có lớp online.

Tất cả phụ huynh nhận thông báo.

Trên dashboard, tỷ lệ bao phủ rất đẹp.

Người quản lý nói:

“Chúng ta đã bảo đảm tiếp cận học tập cho học sinh.”

Một giáo viên ở trường vùng ven giơ tay:

“Một số em dùng chung một điện thoại với cả nhà.”

Một phụ huynh nói:

“Nhà tôi có mạng, nhưng mạng yếu. Video cứ đứng.”

Một học sinh nói:

“Em có tài khoản, nhưng em không hiểu bài. Em ngại hỏi trong lớp online.”

Một học sinh khác:

“Em xem được video, nhưng không có ai sửa khi em làm sai.”

Một học sinh khuyết tật:

“Bài giảng có video nhưng không có caption.”

Một giáo viên khác:

“Tôi thấy em nào chưa đăng nhập, nhưng tôi không có thời gian gọi từng nhà.”

Người dữ liệu nói:

“Những em không vào hệ thống lại không tạo dữ liệu. Dashboard có thể đẹp vì người bị bỏ lại không xuất hiện.”

Vendor nói:

“Nhưng nền tảng đã sẵn sàng cho tất cả.”

Phe công bằng đáp:

“Sẵn sàng cho tất cả không giống dùng được bởi tất cả.”

Đó là khác biệt giữa access danh nghĩa và access thực chất.

Access danh nghĩa:

Có link.

Có tài khoản.

Có nội dung.

Có app.

Có chương trình.

Access thực chất:

Người học có thể dùng được, hiểu được, được hỗ trợ, duy trì được, và biến việc dùng thành học.

Một hệ thống giáo dục nghiêm túc không được dừng ở câu:

“Chúng tôi đã cung cấp.”

Nó phải hỏi:

“Ai thật sự nhận được giá trị?”

2. Phe lạc quan nói đúng: giáo dục truyền thống vốn không công bằng sẵn

Trước khi phê bình EdTech, phải phê bình cả trường học truyền thống.

Trường học vật lý không phải thiên đường công bằng.

Nó có địa điểm.

Có lịch.

Có học phí trực tiếp hoặc gián tiếp.

Có yêu cầu di chuyển.

Có rào cản khuyết tật.

Có ngôn ngữ chính.

Có giáo viên không phân bố đều.

Có sĩ số lớn.

Có chương trình cứng.

Có tuổi chuẩn.

Có kỳ thi.

Có văn hóa lớp học có thể làm một số người im lặng.

Có phụ huynh có vốn văn hóa cao hơn phụ huynh khác.

Phe EdTech có quyền hỏi:

“Tại sao các anh chị luôn bắt công nghệ chứng minh nó công bằng tuyệt đối, trong khi hệ thống cũ vốn đã bất công?”

Đây là câu hỏi mạnh.

Một học sinh vùng xa thiếu giáo viên toán giỏi không được an ủi bởi việc lớp học trực tiếp “nhân văn” hơn.

Một người khiếm thính không nghe được bài giảng không cần người lớn tranh luận lãng mạn về phấn trắng.

Một người đi làm không thể đến lớp ban ngày không được giúp bởi chương trình chính quy cứng.

Một đứa trẻ trong mùa lũ không thể đến trường cần kênh học thay thế.

Một người nghèo không mua nổi sách có thể cần tài nguyên mở.

Một học sinh xấu hổ khi hỏi trước lớp có thể cần một kênh hỏi riêng trước khi đủ tự tin hỏi người thật.

Ở đây, công nghệ mở ra khả năng thật.

UNESCO GEM 2023 ghi nhận công nghệ đã từng đưa giáo dục tới các nhóm khó tiếp cận trường học hoặc giáo viên được đào tạo tốt. Interactive radio instruction được dùng ở gần 40 quốc gia; chương trình Telesecundaria tại Mexico, kết hợp bài học truyền hình với hỗ trợ tại lớp và đào tạo giáo viên, được báo cáo làm tăng enrolment trung học cơ sở. Mobile learning cũng đã được dùng trong vùng khó tiếp cận và tình huống khẩn cấp để chia sẻ tài liệu, bổ sung kênh trực tiếp/từ xa và hỗ trợ tương tác giữa học sinh, giáo viên, phụ huynh.

Những ví dụ này nhắc ta:

Công nghệ thấp cũng có thể là EdTech quan trọng.

Không phải chỉ AI mới đáng bàn.

Đôi khi radio công bằng hơn app.

Đôi khi TV công bằng hơn LMS.

Đôi khi SMS hữu ích hơn dashboard.

Đôi khi PDF nhẹ tốt hơn video đẹp.

Đôi khi offline mode quan trọng hơn personalization.

Phe lạc quan đúng khi nói: nếu ta bỏ qua công nghệ, ta bỏ qua một số cánh cửa đã từng mở thật cho người học thật.

Phê bình EdTech không được biến thành đặc quyền của người vốn đã có trường tốt, giáo viên tốt, thư viện tốt, phụ huynh hỗ trợ và không gian học yên tĩnh.

Người đủ điều kiện học trực tiếp tốt rất dễ lãng mạn hóa việc “không cần công nghệ”.

Người không có điều kiện ấy thường thực tế hơn.

3. Phe công bằng đáp: mở cửa không đủ nếu sau cửa là cầu thang gãy

Phe công bằng không phủ nhận cánh cửa.

Họ hỏi điều gì xảy ra sau cánh cửa.

Một học sinh có tài khoản học online.

Nhưng dùng chung điện thoại với mẹ.

Mạng chỉ đủ xem video độ phân giải thấp.

Nhà có ba đứa trẻ cùng học.

Không có bàn riêng.

Cha mẹ không giúp được bài.

Em ngại bật camera vì nhà chật.

Em không hiểu bài nhưng lớp online trôi nhanh.

Em không nộp bài vì không biết làm, không phải vì lười.

Dashboard chỉ ghi “inactive”.

Người quản lý nhìn thấy một điểm dữ liệu.

Giáo viên nếu không có thời gian gọi, cũng không biết câu chuyện phía sau.

Vậy access đã có chưa?

Danh nghĩa là có.

Thực chất là rất yếu.

UNICEF ước tính trong giai đoạn đóng cửa trường vì COVID-19, ít nhất 463 triệu học sinh toàn cầu không tiếp cận được remote learning. UNICEF cũng nhấn mạnh đây là ước tính theo kịch bản tốt nhất dựa trên chính sách và công nghệ sẵn có trong hộ gia đình; số trẻ thật sự không được học có thể cao hơn vì có thiết bị không đồng nghĩa trẻ được sử dụng, có nội dung không đồng nghĩa trẻ học được.

Con số này làm cả hai phe phải im lặng một chút.

Phe lạc quan phải thừa nhận:

Remote learning không tự chạm tới người cần nhất.

Phe phản công nghệ phải thừa nhận:

Nếu không có bất kỳ kênh từ xa nào, tình trạng đứt gãy còn tệ hơn.

Đại dịch không chứng minh EdTech là cứu tinh.

Nó chứng minh EdTech là hạ tầng có điều kiện.

Khi điều kiện đủ, nó giúp duy trì.

Khi điều kiện thiếu, nó làm bất bình đẳng hiện ra rõ hơn.

Phe công bằng vì vậy không hỏi:

“Có công nghệ không?”

Họ hỏi:

“Công nghệ này có tới được người yếu thế nhất theo cách dùng được không?”

Nếu không, access rộng hơn có thể làm thống kê đẹp hơn mà công bằng không tăng.

4. MOOC: mở cửa đại học hay mở cửa cho người đã có chìa khóa?

MOOC từng là biểu tượng lớn của lời hứa dân chủ hóa giáo dục.

Một khóa học từ đại học hàng đầu có thể tới người học ở bất kỳ đâu.

Một người không đủ tiền du học có thể nghe bài giảng của giáo sư nổi tiếng.

Một người đi làm có thể học kỹ năng mới.

Một học sinh tò mò có thể thử một lĩnh vực trước khi chọn ngành.

Một người ngoài hệ chính quy có thể bước vào tri thức đại học mà không xin phép ai.

Đây là giá trị thật.

Không nên phủ nhận.

Phe MOOC nói:

“Chúng tôi đã mở cửa tri thức tinh hoa.”

Phe công bằng hỏi:

“Ai có khả năng đi qua cửa đó?”

MOOC thường đòi nhiều năng lực mà người học yếu thế thiếu:

Tiếng Anh hoặc ngôn ngữ học thuật.

Nền tảng kiến thức.

Kỹ năng tự học.

Thời gian đều đặn.

Thiết bị.

Kết nối.

Không gian yên tĩnh.

Động lực dài hạn.

Khả năng chịu cô đơn.

Khả năng học không có phản hồi cá nhân.

Tỷ lệ hoàn thành thấp của MOOC thường được nhắc như bằng chứng thất bại. Cách nói đó hơi vội. Nhiều người học MOOC không hề có mục tiêu lấy chứng chỉ; họ vào để xem một vài bài, giải quyết một nhu cầu cụ thể, hoặc khám phá. Không hoàn thành không tự động là thất bại.

Nhưng tỷ lệ hoàn thành thấp vẫn nhắc ta một điều:

Mở nội dung không giống thiết kế hành trình.

Phe MOOC có thể nói:

“Người học có quyền tự do lấy phần họ cần.”

Đúng.

Phe giáo dục đáp:

“Nhưng người có vốn học tập cao mới dùng tự do tốt hơn.”

Đây là mâu thuẫn của open access.

Nó trao quyền nhiều nhất cho người đã có năng lực dùng quyền đó.

Người biết mình cần gì, biết chọn gì, biết tự kiểm tra, biết đọc tài liệu phụ, biết tìm cộng đồng, biết bỏ qua phần không cần, sẽ hưởng lợi lớn.

Người không biết bắt đầu từ đâu có thể chỉ thấy một thư viện khổng lồ và cảm giác mình kém.

Vậy MOOC không phải thất bại.

Nó là lời nhắc:

Dân chủ hóa truy cập chưa chắc dân chủ hóa thành công.

Muốn công bằng hơn, MOOC và các mô hình tương tự cần thêm lớp hỗ trợ:

cohort,

mentor,

ngôn ngữ địa phương,

bài tập có feedback,

lộ trình theo trình độ,

nhóm học,

offline access,

credential có giá trị thật,

và cách kết nối với cơ hội nghề nghiệp.

Tri thức mở là điều kiện tốt.

Nhưng người học yếu thế cần nhiều hơn tri thức mở.

Họ cần cấu trúc mở.

5. Mobile learning: thiết bị gần nhất với người học, nhưng không phải lớp học lý tưởng

Trong nhiều bối cảnh, điện thoại là thiết bị học tập thực tế nhất.

Không phải tốt nhất.

Nhưng gần nhất.

Phe mobile learning nói:

“Nếu đòi laptop, ta loại nhiều người. Nếu thiết kế cho điện thoại cũ, dữ liệu nhẹ, offline được, ta có thể tới nhiều học sinh hơn.”

Đúng.

Một app học nhẹ có thể giúp học sinh luyện từ vựng trên đường đi.

Một audio bài học có thể dùng khi mạng yếu.

Một nhóm chat có thể giữ liên lạc giữa giáo viên và lớp.

Một SMS có thể nhắc phụ huynh về lịch học.

Một bài học tải trước có thể giúp người không có internet liên tục.

Mobile learning đặc biệt quan trọng ở nơi máy tính cá nhân hiếm và điện thoại là thiết bị chung của đời sống.

Nhưng phe sư phạm hỏi:

“Học cái gì trên điện thoại?”

Không phải mọi nhiệm vụ học đều phù hợp với màn hình nhỏ.

Đọc dài khó hơn.

Viết dài khó hơn.

Lập trình khó hơn.

Làm bảng dữ liệu khó hơn.

Thiết kế, mô phỏng, phân tích tài liệu phức tạp khó hơn.

Tập trung lâu khó hơn vì điện thoại cũng là thiết bị của mạng xã hội, game, tin nhắn, video ngắn, gia đình và công việc.

Một người học trên điện thoại có thể vừa học vừa nhận cuộc gọi, vừa phụ việc, vừa bị thông báo kéo đi.

Phe mobile learning phản biện:

“Nhưng nếu không có điện thoại thì không có gì.”

Đúng.

Vậy điện thoại nên được xem như một kênh tiếp cận quan trọng, không phải hình mẫu duy nhất của học tập.

Một chính sách công bằng phải phân loại:

Nội dung nào phù hợp với điện thoại?

Nội dung nào cần in ra?

Nội dung nào cần laptop?

Nội dung nào cần gặp giáo viên?

Nội dung nào cần nhóm học?

Nội dung nào cần offline?

Nếu tất cả học tập bị ép vào điện thoại vì “người nghèo có điện thoại”, ta đã hạ chuẩn trải nghiệm học cho người nghèo.

Công bằng không phải đưa mọi thứ vào thiết bị tối thiểu.

Công bằng là dùng thiết bị tối thiểu để mở cửa, rồi xây cầu để người học đi xa hơn.

6. OER: tài nguyên mở không tự tổ chức thành giáo dục mở

Open Educational Resources là một trong những ý tưởng đẹp nhất của EdTech.

Tài liệu học tập, giảng dạy, nghiên cứu được cấp phép mở, cho phép truy cập miễn phí, tái sử dụng, sửa đổi, thích nghi, phân phối lại.

UNESCO Recommendation on OER năm 2019 là văn kiện quốc tế quan trọng trong lĩnh vực này, nhấn mạnh năm nhóm hành động: xây năng lực stakeholder, phát triển chính sách hỗ trợ, khuyến khích OER chất lượng, bao trùm và công bằng, xây mô hình bền vững, và thúc đẩy hợp tác quốc tế.

Phe OER nói:

“Tri thức được tạo bằng nguồn lực công nên được mở. Giáo viên nên có quyền sửa tài nguyên. Học sinh không nên bị chặn bởi giá sách. Ngôn ngữ địa phương cần được thích nghi. Tài nguyên giáo dục không nên bị khóa trong nền tảng đóng.”

Rất nhiều điều ở đây đúng.

OER có thể giảm chi phí.

Giúp giáo viên địa phương hóa.

Giảm phụ thuộc vào nhà xuất bản.

Tạo cộng đồng chia sẻ.

Giúp hệ thống công xây tài nguyên nền.

Nhưng phe triển khai hỏi:

“Ai làm cho tài nguyên mở dùng được?”

Một kho OER có thể rất rộng nhưng khó tìm.

Chất lượng không đều.

Metadata kém.

Thiếu bản dịch.

Thiếu căn chỉnh chương trình.

Thiếu hướng dẫn cho giáo viên.

Thiếu cập nhật.

Thiếu accessibility.

Thiếu cơ chế ghi công và duy trì người đóng góp.

Giáo viên có thể mất nhiều thời gian chọn, sửa, kiểm tra hơn là dùng tài liệu có sẵn.

Phe OER phản biện:

“Đó là lý do cần chính sách và cộng đồng, không phải lý do để bỏ OER.”

Đúng.

OER không thất bại vì nó cần tổ chức.

Nó chỉ nhắc ta rằng “mở” không tự động là “dùng được”.

Tài nguyên mở cần hạ tầng tìm kiếm.

Cần chuẩn chất lượng.

Cần đào tạo giáo viên.

Cần cộng đồng biên tập.

Cần giấy phép rõ.

Cần ngân sách duy trì.

Cần bản địa hóa.

Cần thiết kế accessibility.

Cần liên kết với bài học, assessment, hỗ trợ.

Nói cách khác:

Open content cần open capacity.

Nếu không, OER sẽ phục vụ tốt nhất cho những giáo viên và người học đã có năng lực cao.

Lại một lần nữa: mở không đủ.

7. Radio và TV: công nghệ cũ, câu hỏi mới

Trong một hội thảo EdTech, radio và TV thường không hấp dẫn bằng AI.

Nhưng trong khủng hoảng, vùng xa, nơi internet yếu, chúng có thể quan trọng hơn nhiều.

Phe công nghệ cao có thể nói:

“Radio và TV không cá nhân hóa, không có analytics, không có tương tác.”

Đúng.

Nhưng phe công bằng đáp:

“Chúng tới được nơi app không tới.”

Một bài học qua radio có thể không đo từng cú click, nhưng nó không cần smartphone.

Một chương trình TV có thể không adaptive, nhưng nó dễ tiếp cận hơn nền tảng nặng.

Trong đại dịch, nhiều quốc gia dùng TV/radio để duy trì học tập khi internet và thiết bị số không đủ phổ cập. UNESCO GEM cũng nhắc các công nghệ phát sóng đã hỗ trợ nhóm marginalized trong một số bối cảnh, đặc biệt khi đi cùng tài liệu in, hỗ trợ tại lớp hoặc đào tạo giáo viên.

Tuy vậy, phe sư phạm có quyền hỏi:

“Phát sóng xong thì sao?”

Radio và TV mạnh ở reach.

Yếu ở feedback.

Yếu ở cá nhân hóa.

Yếu ở kiểm tra hiểu.

Yếu ở biết ai đang theo được.

Vậy để thành giáo dục, chúng cần vòng hỗ trợ:

Lịch học rõ.

Tài liệu đi kèm.

Người lớn hoặc giáo viên hỗ trợ.

Kênh hỏi đáp.

Bài tập nhẹ.

Theo dõi sau phát sóng.

Cách hỗ trợ người không theo kịp.

Phe radio/TV nói đúng khi nhắc ta rằng công bằng không luôn là công nghệ mới nhất.

Phe sư phạm cũng đúng khi nhắc rằng reach không phải learning.

Bài học ở đây là:

Một hệ thống công bằng phải biết dùng công nghệ theo lớp.

Kênh phủ rộng cho access.

Kênh tương tác cho hỗ trợ.

Kênh trực tiếp cho quan hệ.

Kênh dữ liệu cho can thiệp.

Kênh mở cho tài nguyên.

Không kênh nào đủ một mình.

8. Tiếp cận nội dung không đồng nghĩa tiếp cận hỗ trợ

Sai lầm lớn nhất của access discourse là nhầm nội dung với giáo dục.

Nếu chỉ cần nội dung, internet đã giải quyết xong giáo dục từ lâu.

Nhưng học không phải chỉ là thấy thông tin.

Học là biết mình cần học gì.

Chọn đúng tài liệu.

Hiểu ngôn ngữ của tài liệu.

Duy trì chú ý.

Luyện tập.

Mắc lỗi.

Nhận phản hồi.

Sửa.

Giải thích lại.

Dùng kiến thức trong tình huống mới.

Được khuyến khích.

Được kéo lại khi bỏ cuộc.

Được người khác nhìn thấy.

Nội dung là một phần của chuỗi.

Không phải toàn bộ chuỗi.

World Bank trong các nguyên tắc EdTech đặt trọng tâm vào “Reimagining Human Connections”: công nghệ nên tái tưởng tượng và hỗ trợ các kết nối con người trong giáo dục, không thay thế chúng bằng kho nội dung.

Phe nền tảng nội dung nói:

“Chúng tôi có 10.000 bài học miễn phí.”

Phe giáo dục hỏi:

Ai giúp người học chọn bài?

Ai biết bài nào quá khó?

Ai phản hồi khi người học sai?

Ai giải thích lại bằng ngôn ngữ khác?

Ai giúp người học không bỏ cuộc?

Ai bảo đảm nội dung đúng?

Ai đặt nội dung vào chương trình học?

Ai giúp người học chuyển từ xem sang làm?

Nếu không có câu trả lời, access chỉ là access vào một kho.

Kho lớn hơn không tự động thành hành trình tốt hơn.

Một người học ngoại ngữ có thể có hàng nghìn video miễn phí nhưng vẫn không nói được vì thiếu phản hồi phát âm, thiếu môi trường thực hành, thiếu lộ trình.

Một học sinh học toán có thể xem hàng trăm video giải bài nhưng vẫn không tự giải được vì chưa từng phải giải thích lỗi của mình.

Một người học lập trình có thể copy tutorial nhiều tháng nhưng vẫn không debug được dự án riêng.

Một người học kỹ năng nghề có thể hoàn thành khóa online nhưng không có portfolio, mentor, phản hồi và tín hiệu thị trường.

Tiếp cận nội dung là tầng đầu.

Tiếp cận hỗ trợ mới là tầng quyết định.

EdTech tốt không nên tự nhận “chúng tôi đã giáo dục hóa” chỉ vì đã phân phối nội dung.

Nó nên nói khiêm tốn hơn:

“Chúng tôi mở một phần đường. Phần còn lại cần hỗ trợ.”

9. Người có lợi nhất thường là người đã có vốn học tập

Đây là một nghịch lý khó chịu:

Công nghệ mở có thể giúp nhiều nhất cho người đã có năng lực học mạnh.

Người có nền tảng tốt biết mình thiếu gì.

Biết tìm nguồn.

Biết so sánh.

Biết tự đặt lịch.

Biết bỏ qua nội dung kém.

Biết hỏi AI câu tốt.

Biết đọc feedback.

Biết kiểm chứng.

Biết tham gia cộng đồng.

Biết biến tài nguyên thành kế hoạch.

Người thiếu nền tảng dễ bị ngược lại:

Không biết bắt đầu.

Không biết nguồn nào đáng tin.

Không biết mình hiểu sai ở đâu.

Không biết hỏi câu gì.

Không biết tự đánh giá.

Dễ bị nội dung dễ xem kéo đi.

Dễ bỏ cuộc khi không có ai theo dõi.

Dễ tin AI hoặc video sai.

Dễ nhầm hoàn thành với hiểu.

OECD khi bàn về digital divide nhấn mạnh bất bình đẳng không chỉ nằm ở truy cập internet hay thiết bị, mà còn ở hạ tầng, kỹ năng, affordability và cơ hội tham gia số. Digital education cần equality of access and use, nghĩa là không chỉ có tài nguyên mà còn có khả năng dùng tài nguyên đó hiệu quả.

Đây là điểm mà nhiều chính sách EdTech bỏ sót.

Phát thiết bị không đủ.

Cấp tài khoản không đủ.

Mở khóa học không đủ.

Cho AI miễn phí không đủ.

Nếu không xây năng lực sử dụng, người đã mạnh sẽ mạnh hơn nhanh hơn.

Người yếu có thể vẫn yếu, thậm chí yếu hơn tương đối.

Phe lạc quan có thể nói:

“Nhưng ít nhất người yếu cũng có cơ hội.”

Đúng.

Cơ hội có giá trị.

Nhưng phe công bằng đáp:

“Cơ hội không được hỗ trợ có thể trở thành cách mới để đổ lỗi cho người học.”

Trước đây:

“Em không có điều kiện học.”

Bây giờ:

“Tài nguyên miễn phí đầy ra, sao em không học?”

Đây là một biến dạng đạo đức.

Khi xã hội mở cửa nhưng không xây đường, nó có thể trách người không bước qua cửa.

Công bằng không chỉ là nói “ai cũng có thể”.

Công bằng là hỏi “ai thật sự có thể, trong điều kiện của họ?”.

10. Tiếp cận qua thị trường: cơ hội mới hay bất bình đẳng mới?

Nhiều access trong EdTech đến từ thị trường.

Khóa học rẻ.

App freemium.

Subscription học ngoại ngữ.

Nền tảng luyện thi.

Marketplace tutor.

Micro-credential.

Bootcamp online.

Creator bán khóa nhỏ.

Phe thị trường nói:

“Chúng tôi mở lựa chọn. Trước đây chỉ người giàu mới có gia sư hoặc khóa tốt. Nay một khóa online giá thấp có thể tới hàng nghìn người.”

Đúng một phần.

Thị trường có thể giảm giá biên.

Tạo nhiều lựa chọn.

Cho giáo viên/creator độc lập tiếp cận người học.

Đưa nội dung nhanh hơn hệ thống công.

Phục vụ niche mà trường học không chạm tới.

Nhưng thị trường cũng phân tầng.

Bản miễn phí có quảng cáo, dữ liệu, giới hạn.

Bản trả phí có nội dung tốt hơn, feedback tốt hơn, tutor người thật, môi trường ít nhiễu hơn.

Người có tiền mua mentor, chứng chỉ, dự án, cộng đồng, hỗ trợ nghề nghiệp.

Người không có tiền nhận video, quiz, AI rẻ, hoặc nội dung kém kiểm chứng.

Phe công bằng hỏi:

“EdTech đang mở cửa cho người nghèo, hay đang tạo tầng giáo dục rẻ hơn cho người nghèo?”

Đây là câu hỏi sắc.

Nếu người giàu có giáo viên người thật cộng AI tốt, còn người nghèo có chatbot miễn phí, ta chưa chắc đã công bằng hơn.

Nếu trường giàu mua nền tảng có support, training, privacy tốt, còn trường nghèo dùng app miễn phí đổi bằng dữ liệu, khoảng cách có thể tăng.

Nếu người có tiền mua khóa có feedback cá nhân, còn người không tiền chỉ xem video, access mở nhưng chất lượng phân tầng.

Thị trường có thể mở thêm lựa chọn.

Nhưng không thể thay chính sách công bằng.

Nơi access là quyền cơ bản, không thể để quyền đó phụ thuộc hoàn toàn vào business model.

11. Accessibility: khi access không chỉ là online/offline

Nhiều cuộc bàn về tiếp cận chỉ hỏi:

Có internet không?

Có thiết bị không?

Nhưng access còn là accessibility.

Một video không có caption loại trừ người khiếm thính và làm khó người học trong môi trường ồn.

Một PDF scan không đọc được bằng screen reader loại trừ người khiếm thị.

Một app không dùng được bằng bàn phím loại trừ một số người khuyết tật vận động.

Một giao diện rối làm khó người có khó khăn nhận thức.

Một nội dung chỉ có ngôn ngữ chính loại trừ người học ngôn ngữ thiểu số.

Một bài học chỉ dựa vào màu sắc làm khó người mù màu.

Một hệ thống bắt camera liên tục có thể gây vấn đề cho người có lo âu, không gian riêng tư kém, hoặc khuyết tật nhất định.

Phe sản phẩm thường nói:

“Nhóm đó nhỏ, làm sau.”

Phe quyền tham gia đáp:

“Nếu làm sau, họ bị loại ngay bây giờ.”

Accessibility không phải tính năng phụ.

Nó là điều kiện để access có nghĩa.

Một nền tảng “mở cho mọi người” nhưng không truy cập được với người khuyết tật không phải mở cho mọi người.

Một chính sách “online cho toàn quốc” nhưng không có thiết kế đa ngôn ngữ không phải toàn quốc theo nghĩa sống.

Một app “mobile-first” nhưng chỉ chạy tốt trên điện thoại mới không phải phục vụ người nghèo.

Access thật phải đọc bằng cơ thể thật, thiết bị thật, ngôn ngữ thật, không gian thật của người học.

12. Benchmark đúng: không đếm cửa, đếm người đi qua được

Khi đánh giá access, các hệ thống rất thích số lớn:

Một triệu tài khoản.

Mười nghìn bài học.

Chín mươi phần trăm trường kết nối.

Tám mươi phần trăm học sinh có thiết bị.

Năm trăm khóa miễn phí.

Một trăm nghìn lượt tải.

Các số này hữu ích.

Nhưng chưa đủ.

Benchmark đúng phải hỏi:

Ai không đăng nhập?

Ai đăng nhập nhưng không học?

Ai học nhưng không hiểu?

Ai bỏ cuộc sau tuần đầu?

Ai hoàn thành nhưng không dùng được kiến thức?

Ai không có thiết bị riêng?

Ai dùng điện thoại chung?

Ai không có điện ổn định?

Ai không có không gian học?

Ai cần caption, transcript, screen reader?

Ai cần ngôn ngữ khác?

Ai cần người hướng dẫn?

Ai được lợi nhiều nhất?

Ai gần như không được lợi?

Tác động theo nhóm ra sao?

Access metric tốt không chỉ đếm mở rộng.

Nó tìm điểm nghẽn.

Nếu 90% học sinh có tài khoản nhưng nhóm 10% còn lại là học sinh nghèo nhất, thành công trung bình che thất bại đạo đức.

Nếu completion cao ở học sinh khá nhưng thấp ở học sinh yếu, sản phẩm có thể đang tăng khoảng cách.

Nếu phụ huynh có kỹ năng số dùng app tốt, còn phụ huynh ít kỹ năng số mất kết nối, app đang làm trường giao tiếp tốt hơn với người vốn đã gần trường.

Nếu OER được giáo viên giỏi dùng nhiều, còn giáo viên quá tải không dùng, chính sách cần capacity chứ không chỉ repository.

Đừng chỉ đếm cửa.

Hãy đếm ai đi qua được, ai quay lại, ai lạc, ai ngã, ai cần tay vịn.

13. Thiết kế access thành equity

Nếu muốn access tiến gần equity hơn, cần thiết kế từ đầu.

Thứ nhất, thiết kế theo thiết bị thấp nhất mà nhóm mục tiêu thật sự dùng.

Không phải theo thiết bị trong phòng demo.

Nếu người học dùng điện thoại cũ, sản phẩm phải nhẹ.

Nếu mạng yếu, phải có offline hoặc low-bandwidth.

Nếu điện không ổn định, nội dung phải tải trước, in được, nghe được.

Thứ hai, thiết kế đa kênh.

Online, offline, radio, TV, SMS, tài liệu in, nhóm học, hỗ trợ qua điện thoại, gặp trực tiếp khi có thể.

Một kênh duy nhất luôn loại trừ ai đó.

Thứ ba, thiết kế hỗ trợ, không chỉ nội dung.

Mentor, giáo viên, peer group, check-in, feedback, office hour, hotline, cộng đồng học.

Thứ tư, thiết kế accessibility từ đầu.

Caption, transcript, screen reader, keyboard navigation, contrast, font, alt text, ngôn ngữ, cognitive load.

Thứ năm, thiết kế dữ liệu để phát hiện người bị bỏ lại.

Không chỉ đo người dùng active.

Đo cả người không xuất hiện.

Kết hợp dữ liệu định lượng với gọi điện, phỏng vấn, quan sát, phản hồi giáo viên.

Thứ sáu, thiết kế quyền riêng tư.

Người nghèo không nên phải trả access bằng dữ liệu nhiều hơn người giàu.

Thứ bảy, thiết kế vai trò giáo viên.

Giáo viên không chỉ là người gửi link.

Họ là người biên tập, hướng dẫn, phát hiện lỗi, tạo cộng đồng, điều chỉnh nhịp học.

Thứ tám, thiết kế exit.

Người học có thể tải tài liệu?

Trường có thể giữ dữ liệu?

Tài nguyên có dùng được ngoài nền tảng?

Nếu access phụ thuộc hoàn toàn vào subscription, nó mong manh.

14. Một lập trường công bằng hơn

Phe lạc quan đúng khi nói EdTech mở thêm cửa.

Phe công bằng đúng khi nói cửa mở chưa đủ.

Phe thị trường đúng khi nói sản phẩm rẻ hơn, linh hoạt hơn có thể mở lựa chọn.

Phe chính sách đúng khi nói quyền học tập không thể phó mặc cho thị trường.

Phe công nghệ thấp đúng khi nhắc radio, TV, SMS, offline có thể công bằng hơn app nặng.

Phe công nghệ cao đúng khi nói AI và nền tảng có thể tạo hỗ trợ cá nhân hơn nếu được quản trị tốt.

Phe giáo viên đúng khi nói access không có hướng dẫn sẽ thành tự xoay xở.

Phe người học đúng khi nói đôi khi một video, một chatbot, một khóa miễn phí, một caption, một file nhẹ, một nhóm học online thật sự cứu họ ở một thời điểm cụ thể.

Vậy lập trường của chương này là:

Đừng phủ nhận access.

Nhưng đừng gọi access là equity.

Tiếp cận rộng hơn là giá trị thật.

Nó xứng đáng được giữ.

Nó xứng đáng được đầu tư.

Nó xứng đáng được thiết kế tốt hơn.

Nhưng công bằng đòi nhiều hơn:

hạ tầng,

thiết bị,

điện,

ngôn ngữ,

accessibility,

hỗ trợ,

giáo viên,

cộng đồng,

dữ liệu có trách nhiệm,

chi phí bền vững,

và sự khiêm tốn khi đọc chỉ số.

Một nền giáo dục tốt không hỏi:

“Có bao nhiêu người đã được mở tài khoản?”

Nó hỏi:

“Ai trước đây không có đường học, nay có đường học thật?”

“Ai vẫn đứng ngoài?”

“Ai bước vào rồi nhưng không được nâng đỡ?”

“Ai được lợi nhiều nhất?”

“Ai phải trả bằng dữ liệu, thời gian, cô đơn hoặc tự trách mình?”

EdTech mở cửa.

Đó là điều đáng quý.

Nhưng công bằng bắt đầu sau khi cửa mở.

Ở chỗ người học cần ánh sáng, tay vịn, biển chỉ đường, người đồng hành, và quyền được nói:

“Tôi vào được rồi, nhưng tôi vẫn chưa học được.”

Ghi chú nguồn và gợi ý đọc tiếp

1. UNESCO GEM Report 2023, Technology in education: A tool on whose terms? Nguồn nền cho luận điểm công nghệ đã mở rộng access cho một số nhóm khó tiếp cận, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào điều kiện, công bằng, khả năng mở rộng và bền vững. Nguồn: https://www.unesco.org/gem-report/en/technology

2. UNESCO GEM 2023 website, phần Equity and inclusion: access for disadvantaged groups. Nguồn cho các ví dụ interactive radio instruction, Telesecundaria ở Mexico, mobile learning trong vùng khó tiếp cận và khủng hoảng; đồng thời cung cấp dữ liệu về bất bình đẳng điện, thiết bị, máy tính và internet. Nguồn: https://gem-report-2023.unesco.org/technology-in-education/

3. UNICEF Data, COVID-19: Are children able to continue learning during school closures? (2020). Nguồn cho con số ít nhất 463 triệu học sinh không tiếp cận được remote learning, và lưu ý đây là ước tính theo kịch bản tốt nhất dựa trên chính sách và công nghệ trong hộ gia đình. Nguồn: https://data.unicef.org/resources/remote-learning-reachability-factsheet/

4. UNICEF, At least a third of the world’s schoolchildren unable to access remote learning during school closures (2020). Nguồn báo chí chính thức cho bối cảnh 463 triệu trẻ em, digital divide, nhóm nghèo, nông thôn và lời kêu gọi ưu tiên mở lại trường an toàn cùng đầu tư hạ tầng học từ xa. Nguồn: https://www.unicef.org/press-releases/covid-19-least-third-worlds-schoolchildren-unable-access-remote-learning-during

5. UNESCO, Open Educational Resources. Nguồn định nghĩa OER và năm nhóm hành động của UNESCO Recommendation on OER 2019: xây năng lực, chính sách hỗ trợ, OER chất lượng/bình đẳng/bao trùm, mô hình bền vững và hợp tác quốc tế. Nguồn: https://www.unesco.org/en/open-educational-resources

6. UNESCO Legal Affairs, Recommendation on Open Educational Resources (OER) (2019). Văn bản khuyến nghị chính thức của UNESCO về OER, hữu ích cho lập luận OER là hạ tầng mở nhưng cần chính sách, năng lực, chất lượng và bền vững. Nguồn: https://www.unesco.org/en/legal-affairs/recommendation-open-educational-resources-oer

7. OECD, Digital divide in education. Nguồn cho định nghĩa digital divide gồm access, connectivity, device availability, infrastructure, skills và affordability; nhấn mạnh equitable access to digital resources là điều kiện để equity and inclusion trong giáo dục. Nguồn: https://www.oecd.org/en/topics/digital-divide-in-education.html

8. OECD, Digital Education Outlook 2023. Nguồn cho các luận điểm về equality of access and use, digital resources, connectivity, devices, digital competences và hệ sinh thái giáo dục số hiệu quả/công bằng. Nguồn: https://www.oecd.org/en/publications/oecd-digital-education-outlook-2023_c74f03de-en.html

9. World Bank, Reimagining Human Connections: Technology and Innovation in Education at the World Bank. Nguồn cho nguyên tắc EdTech nên hỗ trợ kết nối con người, bắt đầu từ mục tiêu giáo dục, thiết kế cho mọi người học, trao quyền cho giáo viên và dùng dữ liệu có trách nhiệm. Nguồn: https://www.worldbank.org/en/topic/edutech/publication/reimagining-human-connections-technology-and-innovation-in-education-at-world-bank

10. Maya Escueta, Vincent Quan, Andre Joshua Nickow, Philip Oreopoulos, Education Technology: An Evidence-Based Review (NBER, 2017). Nguồn tổng quan bằng chứng về access to technology, computer-assisted learning, behavioral interventions và online learning; hữu ích để tránh đánh đồng mọi access công nghệ với tác động học tập. Nguồn: https://www.nber.org/papers/w23744