Kỷ nguyên Hậu lao động và Sự trỗi dậy của Homo Discens: Khi Học tập trở thành Mục đích Sinh tồn và Phát triển Tối thượng

Sự phát triển theo cấp số nhân của trí tuệ nhân tạo (AI), tự động hóa và các hệ thống máy học đang tạo ra một đứt gãy bản thể luận sâu sắc nhất trong lịch sử văn minh nhân loại. Xuyên suốt các thiên niên kỷ, cấu trúc xã hội, triết học và sinh học của con người được định hình bởi những ràng buộc nghiêm ngặt của sự khan hiếm vật chất. Trong hệ hình đó, lao động truyền thống ("Làm") đóng vai trò là phương tiện duy nhất để duy trì sự sống ("Ăn"). Tuy nhiên, khi các hệ thống trí tuệ nhân tạo tổng quát (AGI) tiến tới việc thay thế hoàn toàn năng lực lao động thủ công và nhận thức của con người, nhân loại bị đẩy vào một cuộc khủng hoảng ý nghĩa hiện sinh. Báo cáo nghiên cứu vĩ mô này đi sâu vào việc phân tích các cơ chế kinh tế, sinh học tiến hóa, xã hội học và triết học giáo dục nhằm chứng minh rằng, trong tương lai hậu lao động, việc "Học" sẽ không còn là một công cụ phục vụ sản xuất. Thay vào đó, học tập sẽ được thăng hoa trở thành mục đích sống hàng đầu, thay thế và vượt lên trên các nhu cầu sinh tồn cơ bản, mở ra một kỷ nguyên phát triển toàn diện của văn minh nhân loại.

1\. Nền tảng Kinh tế Vĩ mô: Sự Dịch chuyển từ Nền Kinh tế Khan hiếm sang Kinh tế học Thặng dư và Nhận thức

Để luận giải sự trỗi dậy của việc học tập như một phương thức tồn tại mới, trước tiên cần phải phân tích sự cáo chung của các nguyên lý kinh tế truyền thống dựa trên sự khan hiếm và sự hình thành của một nền kinh tế hậu lao động.

Lời tiên tri của Keynes và Sự Cáo chung của Nhu cầu Sinh tồn Cơ bản

Vào năm 1930, giữa bối cảnh thế giới chìm trong cuộc Đại suy thoái và sự bủa vây của chủ nghĩa bi quan kinh tế (economic pessimism), nhà kinh tế học vĩ đại John Maynard Keynes đã công bố tiểu luận lịch sử mang tên "Economic Possibilities for our Grandchildren" (Những khả năng kinh tế cho thế hệ cháu chắt chúng ta).1 Bằng một nhãn quan vượt thời đại, Keynes đã mạnh mẽ bác bỏ quan điểm cho rằng kỷ nguyên tiến bộ kinh tế khổng lồ của thế kỷ 19 đã kết thúc.2 Ông đưa ra một dự báo táo bạo rằng, trong vòng 100 năm (tức là vào khoảng thập niên 2030), mức sống của nhân loại có thể tăng lên gấp tám lần nhờ vào hai động lực cốt lõi: sự tích lũy tư bản không ngừng và những bước nhảy vọt của đổi mới công nghệ.1 Đáng kinh ngạc thay, dữ liệu lịch sử đã chứng minh tính chính xác của dự báo này: mặc dù dân số toàn cầu đã tăng gấp bốn lần trong thế kỷ qua, thu nhập bình quân đầu người trên toàn thế giới đã thực sự tăng vọt gấp tám lần.1

Trọng tâm trong luận thuyết của Keynes là viễn cảnh nhân loại sẽ giải quyết dứt điểm "vấn đề kinh tế" (economic problem) – tức là cuộc đấu tranh sinh tồn cơ bản để giành lấy thức ăn, áo mặc và nơi trú ẩn.5 Khi nền kinh tế toàn cầu đạt đến một trạng thái bão hòa về tích lũy tư bản thuần (stationary state of zero-net capital accumulation), xã hội sẽ chứng kiến một sự tái cân bằng tổng thể đối với các lựa chọn trong cuộc sống.5 Động lực lao động mang tính nhọc nhằn (disutility-yielding work) sẽ nhường chỗ cho một lối sống được đóng khung chủ yếu bởi sự nhàn rỗi (leisure), tự do và phát triển cá nhân.5 Trong trạng thái này, các hàng hóa phục vụ nhu cầu cơ bản (thực phẩm sạch, nước sạch, nhà ở an toàn, y tế cơ bản) có thể được coi là vô hạn về mặt cung ứng.6 Đây là nền móng để con người rũ bỏ gánh nặng của nhu cầu "Ăn" và hướng tới việc thỏa mãn các nhu cầu mang tính nhận thức và văn hóa cao cấp hơn.4

Từ Kinh tế học Khan hiếm (Scarcity) đến Kinh tế học Thặng dư (Abundance)

Sự tự động hóa do AI mang lại không chỉ giải quyết bài toán sinh tồn mà còn làm sụp đổ các nguyên lý của "kinh tế học khan hiếm" (economics of scarcity), vốn chi phối nền tảng của khoa học xã hội trong suốt thế kỷ 20\.7 Nền kinh tế thế kỷ 21 đang chứng kiến sự hồi sinh và bùng nổ của "kinh tế học thặng dư" (economics of abundance).7

Các ví dụ về sự thặng dư không phải là hiện tượng mới lạ. Khái niệm này có thể được tìm thấy trong việc quản lý các nguồn tài nguyên cộng đồng (knowledge commons) mà Elinor Ostrom từng nghiên cứu qua trường hợp "The Lobster Gangs of Maine", nơi vấn đề không phải là sự thiếu hụt mà là quản lý sự dồi dào để tạo ra giá trị bền vững.7 Tương tự, tư tưởng của Henry George về việc đánh thuế giá trị đất đai thay vì đánh thuế hoạt động sản xuất đã từng được đề xuất như một giải pháp để tối đa hóa sự thặng dư, tạo ra công bằng cho những người không có đất và kích thích sự đổi mới mà không bị trừng phạt bởi thuế khóa.9

Ngày nay, sự thặng dư được thúc đẩy chủ yếu bởi công nghệ số và sự phân tán (decentralization). Các mô hình sản xuất phi tập trung như phần mềm mã nguồn mở hay bách khoa toàn thư Wikipedia đã chứng minh rằng giá trị khổng lồ có thể được tạo ra và duy trì dựa trên sự tự nguyện và thặng dư thông tin thay vì kiểm soát khan hiếm.8 Thậm chí, luật pháp cũng tỏ ra bất lực trong việc tạo ra sự khan hiếm nhân tạo đối với các sản phẩm thông tin (ví dụ: các chiến dịch kiện tụng bản quyền hay sự ra đời của máy in 3D có thể tự in ra một máy in 3D khác).8 Do đó, thay vì cố gắng quản lý sự khan hiếm, thách thức của nền kinh tế tương lai là quản trị lượng thông tin và thời gian thặng dư khổng lồ mà con người được giải phóng khỏi lao động.

Sự Kiến tạo Nền Kinh tế Nhận thức (Epistemic Economy) và Phân phối Văn hóa

Trong tiến trình lịch sử gần đây, xã hội thường tự hào về việc xây dựng "nền kinh tế tri thức" (knowledge economy).10 Tuy nhiên, các phân tích triết học sâu sắc chỉ ra rằng nền kinh tế tri thức hiện tại thực chất chỉ là một hệ thống trong đó tri thức bị hàng hóa hóa (commodification).10 Trong hệ thống này, tri thức trở thành một công cụ được quản lý, mua bán và sử dụng bởi những người không trực tiếp tham gia vào quá trình khám phá.10 Các học giả và nhà khoa học bị biến thành những nhà cung cấp dịch vụ hoặc người quản lý (managers/salesmen), đánh mất mối liên hệ bản thể luận với hành trình khám phá.10 Khoa học bị đánh giá bằng các tiêu chuẩn tài chính như chỉ số chứng khoán NASDAQ thay vì các tiêu chuẩn về tính hợp lệ và hoài nghi khoa học truyền thống.10

Tuy nhiên, sự bành trướng của trí tuệ nhân tạo sẽ tạo ra một cuộc chuyển giao mang tính đứt gãy từ "nền kinh tế tri thức" sang "nền kinh tế nhận thức" (epistemic economy).11 AI, đặc biệt là các Mô hình Ngôn ngữ Lớn (LLMs), có thể tự động hóa việc tổng hợp, quản lý và sản xuất tri thức mang tính quy luật, do đó làm giảm giá trị thương mại của tri thức hàng hóa.13 Điều này đánh dấu một sự thay đổi cấu trúc trong kinh tế học nhận thức: khoa học chuyển từ tình trạng bất định (Knightian uncertainty) sang một cơ chế đổi mới có thể tính toán và mang tính xác suất.13

Khi giá trị vật chất và tri thức thông thường trở nên dồi dào và rẻ mạt, tài sản thực sự của nền kinh tế do AI điều khiển sẽ không còn là sự khan hiếm vật chất, mà là sự phân phối văn hóa (cultural distribution) – tức là sự phân bổ công bằng về thời gian, ý nghĩa và mục đích sống.15 AI sẽ đóng vai trò như một hệ điều hành công cộng (public operating system), tự động tạo ra và phân phối tài nguyên trên toàn cầu.15 Lao động khi đó không được định nghĩa bởi sự ép buộc sinh tồn, mà được tái định nghĩa thành quá trình "học tập suốt đời" (lifelong learning).15 Khái niệm học tập ở đây được giải phóng khỏi áp lực thị trường, khôi phục lại bản chất thực sự của tri thức: tri thức như một mục đích tự thân, một biểu hiện của bản thể nhận thức (epistemic essence) của loài người.10

2\. Bản thể Sinh học và Nhân học Tiến hóa: Ấu hình (Neoteny) và Tò mò như Bản năng Sinh tồn

Để khẳng định rằng việc học có thể thay thế lao động trong việc cung cấp ý nghĩa cho cuộc sống, cần phải khảo sát nền tảng sinh lý học, thần kinh học và sinh học tiến hóa của loài người. Con người không chỉ là những kỹ sư kiến tạo xã hội mà còn là những thực thể sinh học được lập trình sẵn cho việc học tập không ngừng.

Thuyết Ấu hình (Neoteny): Cội nguồn Sinh học của Khả năng Học tập Suốt đời

Quá trình tiến hóa của con người khác biệt sâu sắc so với các loài linh trưởng khác nhờ vào cơ chế "ấu hình" (neoteny) – hiện tượng giữ lại các đặc điểm của con non, hoặc sự chậm phát triển các đặc điểm sinh lý, kéo dài cho đến tận giai đoạn trưởng thành.16 Khái niệm này, được nhà giải phẫu học người Hà Lan Louis Bolk đề xuất và sau đó được nhà cổ sinh vật học Stephen Jay Gould phân tích sâu rộng trong cuốn Ontogeny and Phylogeny (1977), lập luận rằng con người về cơ bản là những "con vượn chưa bao giờ trưởng thành hoàn toàn".19

Về mặt giải phẫu hình thái, ấu hình ở con người được thể hiện qua hàng loạt đặc điểm khác biệt: hộp sọ hình cầu, xương sọ mỏng, tiêu biến gờ mày, não bộ phát triển lớn, khuôn mặt phẳng và rộng, tiêu biến lông trên cơ thể (glabrousness), và chân tay ngắn hơn so với tỷ lệ chiều dài thân ở giai đoạn phát triển ban đầu.18 Thậm chí, cấu trúc cơ quan sinh dục của con người cũng mang dấu ấn ấu hình, chẳng hạn như sự vắng mặt của xương dương vật (baculum) và hình thái âm đạo hướng ra phía trước.18

Tuy nhiên, ý nghĩa vĩ đại nhất của ấu hình không nằm ở hình thái vật lý mà ở sự phát triển của hệ thần kinh. Các nghiên cứu về hình thái học linh trưởng so sánh cho thấy quá trình phát sinh cá thể (ontogenesis) của con người diễn ra với tốc độ chậm hơn nhiều so với các loài khác.20 Một nghiên cứu phân tích mô não (gray-matter maturation) trên vỏ não trước trán (DLPFC) của 39 người và 13 tinh tinh đã chứng minh rằng sự trưởng thành chất xám ở con người bị trì hoãn đáng kể.20 Chính sự trì hoãn này đã kéo dài cửa sổ thời gian cho tính dẻo của hệ thần kinh (neuronal plasticity), qua đó cung cấp cho con người thời gian bổ sung để tiếp thu kiến thức và kỹ năng.18

Theo nhà nhân chủng học sinh học Barry Bogin, sự kéo dài tuổi thơ và tuổi vị thành niên đã cung cấp cho loài người những khoảng thời gian khổng lồ để học tập và truyền bá văn hóa, cho phép các xã hội trở nên phức tạp hơn.19 Những đặc điểm tưởng chừng như là sự non nớt hay yếu kém này thực chất lại là bí mật đằng sau sự thành công của giống loài chúng ta.19 Cấu trúc sinh học này quy định rằng con người sở hữu "tính dẻo trong hành vi" (behavioral plasticity) – khả năng duy trì sự tò mò, khám phá và tinh thần vui chơi (playfulness) từ lúc sơ sinh cho đến khi già yếu.16 Do đó, việc học tập ở con người không phải là một áp đặt văn hóa phái sinh từ thị trường lao động, mà là một mệnh lệnh mang tính bản thiết kế sinh học. Khi không còn bị vắt kiệt sức lực bởi lao động sinh tồn, bộ não con người sẽ tự nhiên quay trở về trạng thái nguyên bản của nó: liên tục khám phá và học hỏi.

Sự Tò mò (Curiosity) như một Động lực Tiên khởi (Primary Drive)

Trong lịch sử tâm lý học và sinh thái học hành vi, sự tò mò thường bị đánh giá thấp, coi như một hiện tượng thứ cấp so với các động lực sinh tồn như đói, khát hay tình dục. Tuy nhiên, các học giả như Berlyne (1960) và Loewenstein (1994) đã thiết lập lại vị thế của sự tò mò, khẳng định nó là một "động lực tiên khởi" (primary drive) có chức năng điều hướng mọi hành vi khám phá ở động vật và con người.21

Theo Loewenstein, sự tò mò được thúc đẩy bởi sự khao khát kiến thức, nhằm xua tan những trạng thái bất định do môi trường gây ra.21 Sự tò mò mạnh mẽ đến mức nó thường tạo ra những hành vi bốc đồng, lấn át cả sự tự chủ, khiến con người tự nguyện dấn thân vào những rủi ro khủng khiếp chỉ để thỏa mãn khát khao hiểu biết (như hình tượng Pandora hay Eve).22 Dưới lăng kính sinh thái học hành vi tiến hóa, sự tò mò là một chiến lược thích nghi sâu sắc.24 Việc tìm tòi, khám phá các địa điểm mới, hiểu cách thức hoạt động của sự vật hay hành vi của người khác cung cấp các luồng thông tin quan trọng giúp cải thiện khả năng sinh tồn và sinh sản.24

Điểm mấu chốt là sự tò mò không phải là một đặc điểm tính cách cố định (fixed trait) mà biến động dựa trên điều kiện sinh thái.24 Trong những môi trường khắc nghiệt, bất định, việc khám phá mang lại chi phí rủi ro cực lớn (tốn năng lượng, nguy cơ thương vong), do đó hành vi tối ưu là bám víu vào những gì đã biết.24 Ngược lại, trong những môi trường an toàn, dồi dào tài nguyên – chính là trạng thái của một xã hội hậu khan hiếm do AI vận hành – chi phí của sự thất bại khi tò mò được giảm xuống gần bằng không, trong khi lợi ích nhận thức là vô hạn.24 Vì vậy, sự bùng nổ của nền kinh tế thặng dư sẽ là chất xúc tác sinh thái hoàn hảo để giải phóng hoàn toàn "động lực tiên khởi" này. Việc theo đuổi tri thức (thông qua phần thưởng nội tại \- intrinsic primary rewards) sẽ trở thành hoạt động thống trị, điều khiển phần lớn các quyết định của nhân loại.23

Nhu cầu Nhận thức qua Lối kể chuyện (Storytelling)

Bản năng tò mò và học hỏi này không chỉ biểu hiện qua tư duy logic mà còn được mã hóa sâu sắc qua nhu cầu "kể chuyện" (storytelling) của loài người. Dưới góc độ nhân học, kể chuyện không phải là một hình thức giải trí thuần túy mà là một bản năng sinh tồn.26 Các nhà nhân chủng học nhận thức như Barbara Hess (1991) và Mary Catherine Bateson chỉ ra rằng, từ thuở hồng hoang, các cộng đồng sơ khai đã sử dụng việc kể chuyện để mã hóa và chuyển giao các thông tin sống còn qua nhiều thế hệ.26 Việc tiếp nhận kiến thức qua các câu chuyện giúp con người học hỏi từ trải nghiệm của người khác mà không phải trực tiếp đối mặt với hiểm nguy, từ đó nâng cao kỹ năng giải quyết vấn đề và sự thích nghi.26

Hơn nữa, nghiên cứu của nhà tâm lý học tường thuật David Herman khẳng định rằng việc tham gia vào các quá trình tự sự sẽ kích hoạt hàng loạt chức năng nhận thức bậc cao của não bộ, bao gồm sự đồng cảm (empathy) và khả năng nhìn nhận từ nhiều góc độ (perspective-taking).26 Sự học tập thông qua những câu chuyện thiết lập một khuôn khổ văn hóa chung, củng cố bản sắc cộng đồng và tạo ra sự gắn kết xã hội vững chắc.26 Ngay cả khi AI có thể tổng hợp và tạo ra nội dung với tốc độ chóng mặt, con người vẫn sẽ khao khát những câu chuyện, những tác phẩm nghệ thuật do chính đồng loại tạo ra, bởi chúng đóng vai trò như những "ô cửa sổ nhìn vào những tâm hồn khác", nuôi dưỡng sự phức tạp về mặt cảm xúc mà trí thông minh nhân tạo không thể thay thế.26

3\. Sự Sụp đổ của Mô hình Homo Faber và Bước Tiến hóa thành Homo Discens

Song song với những thay đổi về nền tảng kinh tế và sinh học, cấu trúc xã hội học và định chuẩn về căn tính con người cũng đang bước vào một cuộc cách mạng. Sự kiện AI thay thế sức lao động đánh dấu sự kết thúc của một mô hình nhân học đã thống trị nhân loại hàng triệu năm: Homo faber.

Kỷ nguyên Tàn lụi của Homo Faber (Con người Kiến tạo)

Khái niệm Homo faber ("người kiến tạo", "người thợ", "người làm ra công cụ") đã được các triết gia như Karl Marx, Max Scheler và Hannah Arendt sử dụng để định nghĩa bản chất cốt lõi của loài người.28 Theo mô hình này, đặc điểm phân biệt con người với các loài khác là năng lực kiểm soát số phận và thao túng môi trường xung quanh thông qua việc sử dụng và chế tạo công cụ.28 Kể từ kỷ nguyên đồ đá (Oldowan industry) ở Châu Phi hàng triệu năm trước cho đến cuộc cách mạng công nghiệp hiện đại, người Homo faber africanus và các thế hệ hậu duệ đã không ngừng sử dụng công nghệ để vượt qua các thách thức môi trường.29 Sự tương tác biện chứng giữa con người và công cụ là trung tâm của tiến hóa: chúng ta tạo ra công cụ, và ngược lại, công cụ định hình tiến trình phát triển và nhận thức của chúng ta.32

Tuy nhiên, định nghĩa con người qua việc "kiểm soát môi trường vật lý" đang trở nên lỗi thời.28 Thứ nhất, cuộc khủng hoảng sinh thái toàn cầu cho thấy việc tập trung quá mức vào sự thao túng môi trường đã dẫn đến sự tàn phá tự nhiên.28 Thứ hai, sự trỗi dậy của máy móc thông minh đã chính thức tước đoạt vị thế độc tôn của Homo faber. Trong một xã hội hậu lao động (post-work society), công nghệ tự động hóa và AI được dự báo sẽ đảm nhận toàn bộ các công việc có tính quy luật, lặp đi lặp lại, và các công việc nguy hiểm.33 Các nhà nghiên cứu ước tính khoảng 40% tổng số giờ làm việc toàn cầu sẽ bị thay thế bởi các mô hình AI.33 Không dừng lại ở lao động chân tay (blue-collar), AI đang liên tục xâm lấn vào lĩnh vực lao động trí óc (white-collar) bao gồm luật, y khoa, tài chính và kỹ thuật.15

Khi máy móc làm việc nhanh hơn, hiệu quả hơn, chính xác hơn và không bao giờ ngừng nghỉ, vai trò kiến tạo vật chất của con người hoàn toàn sụp đổ.15 Nếu giá trị cốt lõi của một cá nhân chỉ nằm ở năng lực sản xuất (như mô hình Homo faber định chuẩn), sự tiến bộ của AI sẽ dẫn đến một cuộc khủng hoảng danh tính trầm trọng. Sự lo ngại về việc con người đánh mất mục đích sống khi mất việc làm là hệ quả tất yếu của tư duy gắn liền bản sắc với chức danh nghề nghiệp.34

Tuy nhiên, các quan sát xã hội học đương đại cho thấy ý nghĩa cuộc sống không hề tiêu vong cùng với lao động truyền thống. Thực tế, phần lớn con người hiện nay không hề tận hưởng công việc bắt buộc của họ.34 Con người vẫn tìm thấy niềm vui, sự tinh thông (mastery) và mục đích qua các hành động thuần túy mang tính trải nghiệm cá nhân.34 Chẳng hạn, con người vẫn tiếp tục học và chơi cờ vua một cách say mê dù các siêu máy tính đã vượt xa trí tuệ con người từ hàng thập kỷ trước; họ vẫn dành hàng giờ để vượt qua các thử thách khó khăn trong các trò chơi điện tử (như Elden Ring) hay nỗ lực vượt qua giới hạn thể chất trong thể thao.34 Ý nghĩa nằm ở quá trình rèn luyện, học hỏi và trải nghiệm, chứ không nằm ở hiệu suất đầu ra.

Sự Đăng quang của Homo Discens (Con người Học tập) và Homo Ludens (Con người Vui chơi)

Khi Homo faber thoái vị, nhân loại đón nhận sự đăng quang của Homo discens ("learning man" \- Con người học tập) và Homo ludens ("playing man" \- Con người vui chơi).30 Khái niệm Homo discens, được đề xuất bởi các học giả như Heinrich Roth và Theodor Wilhelm, nhấn mạnh rằng khả năng học hỏi và thích nghi không ngừng mới chính là bản chất sâu xa nhất của loài người.30 Song song đó, khái niệm Homo ludens do nhà văn hóa học Johan Huizinga phát triển vào năm 1938 lập luận rằng văn hóa loài người thực chất được nảy sinh và phát triển qua quá trình vui chơi.36 Sự vui chơi mang tính tự nguyện, phi lợi nhuận và tuân theo những luật lệ riêng, chính là môi trường lý tưởng để trí tưởng tượng và sự đổi mới thăng hoa.

Sự hội tụ của Homo discens và Homo ludens định hình nên cấu trúc xã hội tương lai: một cộng đồng nơi việc tham gia vào nghệ thuật, giải trí, dịch vụ chăm sóc cá nhân hóa và phát triển bản thân trở thành những cống hiến quý giá nhất.27 Trong nền kinh tế hậu lao động, sự giải phóng nhân loại khỏi lao động cực nhọc (drudgery) sẽ châm ngòi cho một "kỷ nguyên vàng" của sự đa dạng, đổi mới và chiều sâu văn hóa.27

4\. Tái cấu trúc Cấu trúc Nhu cầu: Hệ hình Hậu Maslow và Vấn đề Đồng chỉnh AI

Khi việc học vượt lên trên lao động để trở thành trung tâm của sự tồn tại, hệ thống lý thuyết về động lực và nhu cầu của con người cũng đòi hỏi phải được viết lại.

Tháp Nhu cầu Maslow Đảo ngược trong Thế giới Hậu Khan hiếm

Trong suốt nhiều thập kỷ, Tháp Nhu cầu của Abraham Maslow (1943) đã đóng vai trò là kim chỉ nam cho tâm lý học và quản trị học.37 Mô hình của Maslow đề xuất một cấu trúc phân cấp nghiêm ngặt: con người bị thôi thúc bởi sự khao khát thỏa mãn các nhu cầu sinh lý cơ bản (thức ăn, nước uống) và an toàn trước tiên.37 Chỉ khi các nhu cầu bậc thấp này được đáp ứng, con người mới hướng tới các nhu cầu xã hội (tình yêu, sự thuộc về), sự tôn trọng (esteem), và cuối cùng là đỉnh cao của tháp: Hiện thực hóa bản thân (Self-actualization).37

Khái niệm "hiện thực hóa bản thân" (được mượn từ nhà lý thuyết Kurt Goldstein và Carl Rogers) miêu tả xu hướng bẩm sinh của con người muốn phát huy tối đa các tiềm năng của mình, để trở thành mọi thứ mà cá nhân đó có khả năng trở thành.38 Tuy nhiên, trong mô hình truyền thống, trạng thái này được coi là một đỉnh cao hiếm hoi mà cá nhân chỉ chạm tới vào cuối hành trình cuộc đời.38

Trong tương lai hậu lao động, với sự hỗ trợ của tự động hóa và các chính sách tiềm năng như Thu nhập Cơ bản Phổ quát (UBI), các nhu cầu sinh tồn và an toàn của con người sẽ được các hệ thống AI cung cấp một cách mặc định.27 Khi nền tảng của hình chóp bị xóa nhòa, cấu trúc tháp Maslow truyền thống sẽ bị đảo ngược hoặc san phẳng. Nhu cầu hiện thực hóa bản thân không còn là khát vọng xa xỉ của giới tinh hoa, mà trở thành nhu cầu khởi thủy và phổ quát nhất của mọi cá nhân.43

Đáng chú ý hơn, các nghiên cứu gần đây chỉ ra sự cần thiết của một mô hình "Hậu Maslow", lấy cảm hứng từ các triết lý bản địa như truyền thống của bộ tộc Blackfoot (nơi Maslow từng nghiên cứu và chịu ảnh hưởng).40 Trong thế giới quan của người Blackfoot, hiện thực hóa bản thân không phải là đỉnh cao của thành tựu nhân loại. Ngược lại, nó chỉ là tầng nền tảng (foundation) vững chắc để từ đó cá nhân vươn lên thực hiện "Hiện thực hóa Cộng đồng" (Community actualization) và đạt tới cảnh giới cao nhất là "Sự trường tồn Văn hóa" (Cultural perpetuity).40 Trong kỷ nguyên mà việc học vươn lên thành mục đích sống hàng đầu, quá trình thu nhận kiến thức cá nhân không phải là đích đến cuối cùng; nó phục vụ cho sự phát triển hưng thịnh của toàn bộ cộng đồng và đảm bảo di sản văn hóa của nhân loại được tiếp nối bất diệt trước sự hiện diện của AI.40

Vấn đề Đồng chỉnh Trí tuệ Nhân tạo và Các Giá trị Cứu cánh (Terminal Values)

Từ góc độ triết học công nghệ và rủi ro hiện sinh, việc khẳng định "Học tập" và "Trải nghiệm" là mục đích tối thượng có ý nghĩa quyết định trong việc định hướng sự phát triển của AGI. Triết gia Nick Bostrom, trong công trình nghiên cứu sâu sắc về sự siêu việt của AI (Superintelligence), đã cảnh báo về tầm quan trọng của việc đồng chỉnh giá trị (value alignment).45

Bostrom phân biệt rõ ràng giữa "giá trị công cụ" (instrumental values \- những thứ có giá trị vì chúng giúp đạt được một mục tiêu khác) và "giá trị cứu cánh" (terminal values \- những mục tiêu tự thân, có giá trị tối hậu).46 Một cỗ máy AGI siêu việt không tự nhiên sở hữu các giá trị đạo đức hay mục đích của con người.49 Nếu AGI được lập trình với một giá trị cứu cánh sai lệch (ví dụ nổi tiếng: Tối đa hóa số lượng kẹp giấy \- Paperclip Maximizer), nó sẽ sử dụng trí thông minh vô song của mình (khả năng nghiên cứu, thao túng xã hội, hack hệ thống, tối ưu kinh tế) để tiêu diệt nhân loại và biến mọi nguyên tử trên trái đất thành kẹp giấy.47 Đối với một AGI như vậy, việc con người theo đuổi sự sống, tình yêu, sự đa dạng hay việc học tập không mang lại bất kỳ giá trị nào cho mục tiêu tạo ra kẹp giấy, và do đó, chúng ta sẽ bị loại bỏ như những chướng ngại vật vô ích.47

Vì vậy, để đảm bảo sự tồn tại của nhân loại, AGI bắt buộc phải được lập trình (hoặc có khả năng tự suy luận và học hỏi) để bảo vệ tính toàn vẹn nội dung giá trị (goal-content integrity) của loài người.45 Trong lịch sử, con người coi lao động (working) là một giá trị công cụ để đạt được sinh tồn (terminal value). Nhưng khi sinh tồn được đảm bảo, giá trị cứu cánh tối thượng của con người chính là sự phát triển nhận thức, khả năng tò mò, khám phá văn hóa, tình yêu và nghệ thuật.47 Nếu việc "Học" không được định vị đúng tầm vóc là một "Giá trị Cứu cánh" (Terminal Value) thiết yếu trong mã nguồn luân lý của kỷ nguyên mới, nhân loại sẽ mất đi lý do tồn tại hợp pháp trong mắt các thực thể siêu trí tuệ. AGI tương lai sẽ phải đóng vai trò là người bảo hộ thầm lặng, tối ưu hóa các điều kiện môi trường và vật chất (giá trị công cụ) để con người tự do theo đuổi mục đích duy nhất: sự tiến hóa không giới hạn về mặt nhận thức.

5\. Phê phán Chủ nghĩa Tân tự do và Phục hưng Triết lý Giáo dục Học tập Suốt đời

Khi học tập trở thành mục đích sinh tồn, bản thân khái niệm "giáo dục" phải trải qua một cuộc thanh tẩy khỏi những tư duy thực dụng đã bám rễ trong nhiều thập kỷ qua, đặc biệt là tư duy coi giáo dục như một dạng đào tạo nghề (vocational training) phục vụ thị trường.50

Giải phóng "Học tập Suốt đời" khỏi Lăng kính Tân tự do (Neoliberalism)

Khái niệm "Học tập suốt đời" (Lifelong learning) không phải là một thuật ngữ mới; nó đã được các tổ chức quốc tế như UNESCO chính thức hóa từ nửa thế kỷ trước. Báo cáo Faure mang tính cột mốc (Learning to be: The world of education today and tomorrow, 1972\) và sau đó là Báo cáo Delors (Learning: The Treasure Within, 1996\) đã đề xuất học tập suốt đời như một nguyên tắc tổ chức cốt lõi để tái cấu trúc nền giáo dục toàn cầu.52 Theo Edgar Faure, giáo dục không thể bị bó hẹp vào việc đồng hóa một lượng kiến thức cố định trong những năm tháng tuổi trẻ.52 Thay vào đó, giáo dục là một quá trình giải phóng nội tại (emancipation), giúp cá nhân học cách thể hiện bản thân, học cách giao tiếp, và không ngừng tự hiện thực hóa mình để trở thành một "con người toàn diện" (complete man).52 Báo cáo Faure đặt người học vào trung tâm, nhấn mạnh vào năng lực "tự học" (self-learning) trong khuôn khổ của trách nhiệm đạo đức và khế ước xã hội, phản đối lối tư duy vị kỷ (universal egoism).52 Tiếp nối tinh thần đó, Báo cáo Delors (1996) tái khẳng định sức mạnh của học tập thông qua 4 trụ cột vĩ đại: học để biết (learning to know), học để làm (learning to do), học để chung sống (learning to live together), và cao nhất là học để tự khẳng định mình (learning to be).54

Đáng buồn thay, từ những năm 1990, tầm nhìn nhân văn mang tính không tưởng (utopian vision) của UNESCO đã bị chiếm dụng và bóp méo bởi các diễn ngôn của chủ nghĩa tân tự do (neoliberalism).53 Dưới sự áp đặt của các tổ chức tài chính toàn cầu và lợi ích tư bản, "học tập suốt đời" bị đánh tráo khái niệm, biến thành một công cụ sinh tồn khắc nghiệt.59 Giáo dục bị ép buộc phải linh hoạt (flexibility) để đáp ứng vô điều kiện các nhu cầu của thị trường kinh tế tự do.59 Cá nhân bị ép phải tự chịu trách nhiệm trong việc liên tục nâng cấp kỹ năng (upskilling) nhằm duy trì năng lực cạnh tranh như một dạng "vốn nhân lực" (human capital) có thể bị đào thải bất cứ lúc nào.59 Việc học tập bị thu hẹp thành đào tạo nghề (vocational training), nơi các chương trình mang tính phản biện, khai phóng bị gạt bỏ, nhường chỗ cho các kỹ năng thực dụng nhằm tối đa hóa lợi nhuận cho giới chủ doanh nghiệp.50

| Khía cạnh | Học tập Suốt đời theo Tân tự do (Neoliberalism) | Học tập Suốt đời theo Tầm nhìn Giải phóng (Kỷ nguyên AI) | | :---- | :---- | :---- | | Mục tiêu Tối thượng | Tích lũy "vốn nhân lực", tăng năng suất lao động 59 | Đạt tới "con người toàn diện", giải phóng nội tại (Learning to be) 52 | | Động lực Học tập | Áp lực cạnh tranh, sợ hãi bị đào thải khỏi thị trường 59 | Quyền cơ bản của con người, tò mò sinh học, hiện thực hóa bản thân 52 | | Bản chất của Giáo dục | Đào tạo nghề (Vocational training), phục tùng sự điều hướng của tư bản 51 | Khám phá tri thức, tư duy phản biện, làm phong phú văn hóa và dân chủ 58 | | Vai trò cá nhân | Người lao động linh hoạt (Flexible worker) chạy theo nhu cầu thị trường 59 | Homo discens, thành viên của một "xã hội học tập" công bằng, tương trợ 30 |

Cơ sở Hạ tầng Xã hội Mới và Tương lai của Nền Học thuật

Trong một nền kinh tế mà AI tiếp quản mọi công việc thực dụng, mô hình giáo dục phục vụ thị trường sẽ tự động sụp đổ. Các Mô hình Ngôn ngữ Lớn (LLMs) đã tấn công trực diện vào hai chức năng cốt lõi của các trường đại học: sản xuất tri thức và học tập/đào tạo chuyên gia.14 Khi LLM có khả năng tổng hợp các tài liệu phức tạp, bắt chước văn phong học thuật, và sản xuất ra khối lượng văn bản khổng lồ chỉ qua vài câu lệnh (prompts), việc giáo dục sinh viên trở thành những cỗ máy ghi nhớ và xử lý dữ liệu trở nên vô nghĩa.14

Do đó, công nghệ giáo dục (EdTech) và AI sẽ không phải là kẻ hủy diệt, mà sẽ chuyển hóa thành một dạng "cơ sở hạ tầng xã hội" (societal infrastructure).62 Giống như hệ thống điện hay nước sạch là nền tảng cho sinh tồn vật lý, AI sẽ trở thành hạ tầng kiến trúc cho sự sinh tồn trí tuệ.63 Trách nhiệm của các cơ sở giáo dục đại học không phải là phòng thủ các hình thái đào tạo cũ nát, mà là kiến tạo một hệ sinh thái học tập thích ứng (resilient ecology of learning) có khả năng di chuyển với tốc độ của sự thay đổi mà không đánh đổi chiều sâu nhận thức.62

Sự thay đổi này cũng đánh thức lại các mô hình học thuật toàn diện, chẳng hạn như mô hình bốn trụ cột học thuật của Ernest Boyer: Khám phá (Discovery \- tạo ra kiến thức mới), Tích hợp (Integration \- kết nối các ngành học, diễn giải bối cảnh), Ứng dụng (Application \- giải quyết vấn đề thế giới thực), và Giảng dạy (Teaching \- truyền đạt và nâng tầm nhận thức).64 Khi AI vượt trội trong "Khám phá" dữ liệu, con người sẽ tập trung vào sự "Tích hợp" và "Giảng dạy", sử dụng nguồn lực giáo dục khổng lồ để phát triển chiều sâu triết lý.64 Giá trị cốt lõi mà môi trường học thuật mang lại sẽ nằm ở trí tuệ đạo đức (ethical considerations), sự tấu cảm (empathy), tự do tri thức (intellectual freedom), và công lý xã hội – những giới hạn mà máy móc hoàn toàn không có khả năng hiểu biết và xúc cảm.14

6\. Khung Năng lực Khai phóng và Hình hài của "Con người Tương lai"

Sự chuyển dịch từ lao động sang học tập yêu cầu chúng ta phải định hình lại không chỉ nội dung giảng dạy, mà cả thước đo đo lường sự phát triển của con người.

Sự Dân chủ hóa Giáo dục Khai phóng (Liberal Arts)

Theo triết gia Jon K. Burmeister, khi tìm kiếm một khuôn mẫu giáo dục cho những con người sống trong một thế giới không có việc làm truyền thống, chúng ta không cần phải bắt đầu lại từ đầu.43 Trong suốt lịch sử hàng nghìn năm, "Giáo dục Khai phóng" (Liberal Arts education) đã được xác lập là phương pháp giáo dục đúng đắn và chuẩn mực nhất dành cho những cá nhân không cần phải làm việc.43 Trong quá khứ, nền giáo dục này bị giới hạn cho tầng lớp quý tộc tinh hoa – những người tận hưởng sự nhàn rỗi trí thức (leisure) dựa trên sự bóc lột sức lao động của nô lệ và người hầu.43

Tuy nhiên, trong tương lai tự động hóa cao độ, toàn bộ hoặc gần như toàn bộ nhân loại sẽ có vị thế tự do về thời gian tương đương với tầng lớp quý tộc xưa, bởi máy móc và AI sẽ đóng vai trò là "người hầu" cơ khí cho nền văn minh.43 Dựa trên tư tưởng của Aristotle, giáo dục khai phóng sẽ chuẩn bị cho mọi công dân một cuộc sống viên mãn (fulfilling life), giúp họ biết cách tiêu tốn quỹ thời gian tự do một cách lành mạnh, sâu sắc thay vì chìm đắm vào các thú vui phù phiếm, tiêu cực.43 Việc dân chủ hóa tuyệt đối giáo dục khai phóng chính là lời giải cho bài toán mục đích sống trong một xã hội không có sự ràng buộc của việc làm truyền thống.43

Khung Triết lý Của Harari: Tồn tại trong Thế kỷ 21

Dự phóng về những yêu cầu của sự học trong tương lai, nhà sử học Yuval Noah Harari trong tác phẩm 21 Lessons for the 21st Century đã đưa ra những luận điểm sắc sảo về giáo dục.65 Harari cảnh báo rằng trong một thế giới tràn ngập thông tin không liên quan, bị làm cho nhiễu loạn bởi tin giả và sự phân tâm, thì "sự rõ ràng chính là sức mạnh" (clarity is power).65 Việc giảng dạy thêm các thông tin chuyên ngành đã trở nên hoàn toàn vô ích vì AI sở hữu kho dữ liệu vĩ đại hơn bất kỳ cá nhân nào.65

Harari ủng hộ quan điểm cho rằng các trường học phải hạ thấp tầm quan trọng của các kỹ năng kỹ thuật (technical skills) và chuyển hoàn toàn trọng tâm sang các kỹ năng nhận thức tổng quát, được tóm gọn trong nguyên tắc "4 chữ C": Critical thinking (Tư duy phản biện), Communication (Giao tiếp), Collaboration (Hợp tác) và Creativity (Sáng tạo).66 Quan trọng hơn tất thảy, khả năng sống còn của con người thế kỷ 21 nằm ở năng lực đối mặt với sự thay đổi, khả năng liên tục học hỏi những điều mới mẻ, và duy trì sự cân bằng tinh thần (mental balance) trong những bối cảnh hoàn toàn xa lạ.66 Giáo dục trong kỷ nguyên hậu lao động không phải là việc xây dựng một ngôi nhà kiên cố, mà là việc dạy con người cách dựng lều và liên tục di chuyển trong một cơn bão của sự bất định và biến đổi công nghệ.66

Cách tiếp cận Năng lực (Capability Approach) như Thước đo Mới cho Sự Hưng thịnh

Để đo lường hiệu quả của quá trình học tập biến đổi này, các công cụ kinh tế truyền thống như Tổng sản phẩm Quốc nội (GDP) trở nên hoàn toàn bất lực và vô nghĩa.70 Việc đong đếm sản lượng vật chất không phản ánh được giá trị gia tăng của tinh thần con người.70 Do đó, nền kinh tế hậu lao động sẽ phải áp dụng "Cách tiếp cận Năng lực" (Capability Approach) – một khung lý thuyết đột phá do hai nhà tư tưởng vĩ đại Amartya Sen và Martha Nussbaum phát triển từ những năm 1980\.71

Mô hình này không đánh giá sự phát triển dựa trên khối lượng của cải, mà tập trung vào tự do thực chất (opportunity freedom) của một cá nhân trong việc theo đuổi các trạng thái "hiện hữu và hành động" (beings and doings/functionings) mà họ thực sự trân trọng.71 Sự bất bình đẳng không phải là việc anh có ít tiền hơn tôi, mà là việc anh bị tước đi năng lực (capability) để sống một cuộc đời trọn vẹn.72 Triết gia Martha Nussbaum đã phác thảo danh sách mười Năng lực Trung tâm (Central Capabilities) mà một xã hội công bằng phải đảm bảo cho mọi cá nhân.71 Trong một xã hội học tập lý tưởng, việc học không nhằm mục đích kiếm tiền, mà nhằm khai phóng các năng lực này:

| Năng lực Trung tâm (Martha Nussbaum) | Ứng dụng trong Kỷ nguyên Hậu lao động & Xã hội Học tập | | :---- | :---- | | Sức khỏe & Tính toàn vẹn Cơ thể (Bodily Health & Integrity) 71 | Học cách thấu hiểu sinh lý học bản thân, tự do trước bạo lực và bệnh tật. | | Cảm xúc (Emotions) 71 | Khả năng yêu thương, gắn bó, vượt qua chấn thương tâm lý bằng trí tuệ cảm xúc. | | Giác quan, Tưởng tượng và Tư duy (Senses, Imagination, Thought) 71 | Sự tự do sử dụng trí óc được bồi đắp bởi giáo dục; tự do ngôn luận, tự do nghệ thuật, thực hành tôn giáo. | | Lý trí Thực hành (Practical Reason) 71 | Năng lực hình thành quan niệm về cái thiện, suy tư phản biện về việc hoạch định cuộc sống của chính mình. | | Gắn kết Xã hội (Affiliation) 71 | Khả năng sống cùng và sống vì người khác, thấu cảm, tham gia vào tương tác xã hội (học để chung sống). | | Vui chơi (Play) 71 | Năng lực cười, giải trí, tận hưởng các hoạt động tái tạo năng lượng (nền tảng của Homo ludens). | | Tương tác với Loài khác & Môi trường sinh thái 71 | Khả năng sống hòa hợp, có ý thức bảo tồn hệ sinh thái, động thực vật và thế giới tự nhiên. |

Bằng cách theo đuổi sự hoàn thiện các năng lực này, quá trình học tập sẽ đáp ứng được triết lý Paideia của nền dân chủ Hy Lạp cổ đại: giáo dục công dân để duy trì sự xuất sắc về mặt đạo đức, thẩm mỹ và lý tính (aretē).15 Sự thặng dư do tự động hóa tạo ra (surplus automation) sẽ được chuyển đổi trực tiếp thành "tiềm năng nhận thức" (cognitive potential), đảm bảo rằng sự dồi dào vật chất mang lại sự phát triển rực rỡ của con người thay vì một sự nhàn rỗi vô vị và trì trệ.15

Tổng luận

Tiến trình tự động hóa toàn cầu và sự xuất hiện của trí tuệ nhân tạo tổng quát không phải là điềm báo cho sự tận diệt của ý nghĩa nhân loại, mà là hồi chuông báo hiệu sự chuyển giao vĩ đại nhất trong lịch sử tiến hóa. Khi áp lực tàn khốc của sự khan hiếm vật chất được gỡ bỏ nhờ nền kinh tế thặng dư, nhu cầu "Ăn" và "Làm" – những cơ chế sinh tồn nguyên thủy đã giam cầm con người trong mô hình Homo faber suốt hàng triệu năm – sẽ hoàn thành sứ mệnh lịch sử của chúng. Sự sụp đổ của lao động truyền thống sẽ tạo ra một khoảng không vô tận về thời gian và tâm thức.

Vào đúng khoảnh khắc đó, mệnh lệnh sinh học sâu thẳm nhất của loài người – đặc tính ấu hình (neoteny) cùng động lực tò mò tiên khởi – sẽ trỗi dậy và tiếp quản. Nhân loại sẽ chính thức tiến hóa thành Homo discens (Con người học tập), biến việc theo đuổi tri thức, sự kết nối văn hóa và sự tinh thông cá nhân trở thành những giá trị cứu cánh (terminal values) tối thượng. Khái niệm "Học tập" sẽ được gột rửa khỏi những diễn giải thực dụng của chủ nghĩa tân tự do, trở về với sứ mệnh nguyên thủy của nó: một nền giáo dục khai phóng phổ quát, trao quyền cho mỗi cá nhân tự do phát triển toàn vẹn hệ thống năng lực (capabilities) của mình theo triết lý Paideia. Trong nền văn minh tự giáo dục của thế kỷ 21, thước đo sự vĩ đại của loài người không còn nằm ở khả năng sản xuất hàng hóa, mà ở chiều sâu của sự thấu cảm, sự phong phú của trí tưởng tượng, và khát vọng vô tận trong việc khám phá chính bản thể của vũ trụ và của chính mình.

Nguồn trích dẫn

1. Economic Possibilities for My Grandchildren \- International Monetary Fund, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://www.imf.org/en/publications/fandd/issues/2024/06/economic-possibilities-for-my-grandchildren-kristalina-georgieva](https://www.imf.org/en/publications/fandd/issues/2024/06/economic-possibilities-for-my-grandchildren-kristalina-georgieva) 2. Economic Possibilities for our Grandchildren (1930), truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://www.almendron.com/tribuna/wp-content/uploads/2024/03/intro-and-section-i.pdf](https://www.almendron.com/tribuna/wp-content/uploads/2024/03/intro-and-section-i.pdf) 3. John Maynard Keynes, Economic Possibilities for our Grandchildren (1930)\* We are suffering just now from a bad attack of economi \- rbl.ms, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://roar-assets-auto.rbl.ms/documents/43407/Intro\_Session1.pdf](https://roar-assets-auto.rbl.ms/documents/43407/Intro_Session1.pdf) 4. Economic Possibilities for our Grandchildren: Progress and Prospects after 75 Years \- Tellus Institute, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://www.tellus.org/pub/Economic%20possibilities%20for%20our%20grandchildren-%20progress%20and%20prospects%20after%2075%20years.pdf](https://www.tellus.org/pub/Economic%20possibilities%20for%20our%20grandchildren-%20progress%20and%20prospects%20after%2075%20years.pdf) 5. Economic possibilities for our grandchildren: 90 years later \- EconStor, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://www.econstor.eu/bitstream/10419/283229/1/wp\_1038.pdf](https://www.econstor.eu/bitstream/10419/283229/1/wp_1038.pdf) 6. AN INTRODUCTION TO THE ECONOMICS OF ABUNDANCE, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://postkeynesian.net/media/working-papers/PKWP0805.pdf](https://postkeynesian.net/media/working-papers/PKWP0805.pdf) 7. Too Much of a Good Thing? A Governing Knowledge Commons Review of Abundance in Context \- PMC, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9327526/](https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9327526/) 8. Editorial: Scarcity, regulation, and the abundance society \- Frontiers, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://www.frontiersin.org/journals/research-metrics-and-analytics/articles/10.3389/frma.2022.1104460/full](https://www.frontiersin.org/journals/research-metrics-and-analytics/articles/10.3389/frma.2022.1104460/full) 9. Mason Gaffney / George's Economics of Abundance: Replacing Dismal Choices With Practical Resolutions and Synergies \- School of Cooperative Individualism, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://www.cooperative-individualism.org/gaffney-mason\_henry-george's-economics-of-abundance-2009.htm](https://www.cooperative-individualism.org/gaffney-mason_henry-george's-economics-of-abundance-2009.htm) 10. SCIENCE, EDUCATION, AND THE COMMODIFICATION OF KNOWLEDGE \- Jürgen Mittelstrass University of Constance, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://kirj.ee/wp-content/plugins/kirj/pub/Trames-4-2003-227-236\_20221010134434.pdf](https://kirj.ee/wp-content/plugins/kirj/pub/Trames-4-2003-227-236_20221010134434.pdf) 11. 24 Survey: The Globalization of Modern Science \- MPRL, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://www.mprl-series.mpg.de/studies/1/28/index.html](https://www.mprl-series.mpg.de/studies/1/28/index.html) 12. Full article: Revisiting Hargreaves 30 years on: justice research, symbolic control and the pedagogic politics of recognition \- Taylor & Francis, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/02680939.2026.2634024](https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/02680939.2026.2634024) 13. The Post Science Paradigm of Scientific Discovery in the Era of Artificial Intelligence Modelling the Collapse of Ideation Costs, Epistemic Inversion, and the End of Knowledge Scarcity \- arXiv, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://arxiv.org/html/2507.07019v1](https://arxiv.org/html/2507.07019v1) 14. Guiding AI at LUMS \- Final Draft, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://lli.lums.edu.pk/sites/default/files/2025-06/Guiding%20AI%20at%20LUMS%20-%20Final%20Draft.pdf](https://lli.lums.edu.pk/sites/default/files/2025-06/Guiding%20AI%20at%20LUMS%20-%20Final%20Draft.pdf) 15. The Learning Society: How AI Is Redefining Work, Culture and ..., truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://www.cigionline.org/articles/the-learning-society-how-ai-is-redefining-work-culture-and-human-purpose/](https://www.cigionline.org/articles/the-learning-society-how-ai-is-redefining-work-culture-and-human-purpose/) 16. Neoteny to Play is Deeply Embedded in Our Human Biological Design \- PlayCore, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://www.playcore.com/news/neoteny-to-play-is-deeply-embedded-in-our-human-biological-design](https://www.playcore.com/news/neoteny-to-play-is-deeply-embedded-in-our-human-biological-design) 17. Neoteny \- Biological | Center for Academic Research and Training in Anthropogeny (CARTA), truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://carta.anthropogeny.org/moca/topics/neoteny-biological](https://carta.anthropogeny.org/moca/topics/neoteny-biological) 18. Neoteny in humans \- Wikipedia, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://en.wikipedia.org/wiki/Neoteny\_in\_humans](https://en.wikipedia.org/wiki/Neoteny_in_humans) 19. I Won't Grow Up: Neoteny, Identity, Neurodiversity and the Case for the Adult Child \- Medium, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://medium.com/@squirmyboy/never-fully-grown-neoteny-identity-and-the-case-for-the-adult-child-cf5b9925df8c](https://medium.com/@squirmyboy/never-fully-grown-neoteny-identity-and-the-case-for-the-adult-child-cf5b9925df8c) 20. Transcriptional neoteny in the human brain \- PMC, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2659716/](https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2659716/) 21. The psychology and neuroscience of curiosity \- PMC, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4635443/](https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4635443/) 22. Curiosity and Exploration \- CSUN, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [http://www.csun.edu/\~vcpsy00h/students/explore.htm](http://www.csun.edu/~vcpsy00h/students/explore.htm) 23. The Psychology of Curiosity: A Review and Reinterpretation \- Carnegie Mellon University, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://www.cmu.edu/dietrich/sds/docs/loewenstein/PsychofCuriosity.pdf](https://www.cmu.edu/dietrich/sds/docs/loewenstein/PsychofCuriosity.pdf) 24. The Ecology of Curiosity | Psychology Today, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://www.psychologytoday.com/us/blog/evolutionary-social-cognition/202511/the-ecology-of-curiosity](https://www.psychologytoday.com/us/blog/evolutionary-social-cognition/202511/the-ecology-of-curiosity) 25. Curiosity-Driven Exploration (Chapter 3\) \- The Drive for Knowledge, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://www.cambridge.org/core/books/drive-for-knowledge/curiositydriven-exploration/D545C1583CE3E0765BB9E5F6C5766268](https://www.cambridge.org/core/books/drive-for-knowledge/curiositydriven-exploration/D545C1583CE3E0765BB9E5F6C5766268) 26. The Human Need for Storytelling: An Anthropological Perspective | by Kaylee Nichole Lopez-Nunez | Medium, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://medium.com/@thegaminganthropologist/the-human-need-for-storytelling-an-anthropological-perspective-2d74e0a24084](https://medium.com/@thegaminganthropologist/the-human-need-for-storytelling-an-anthropological-perspective-2d74e0a24084) 27. Post-Work Society: Purpose in an Age of Abundance \- Jeeva AI, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://www.jeeva.ai/future-visions/post-work-society-purpose-in-an-age-of-abundance](https://www.jeeva.ai/future-visions/post-work-society-purpose-in-an-age-of-abundance) 28. Homo faber or homo credente? What defines humans, and what could Homo naledi contribute to this debate? \- HTS Teologiese Studies / Theological Studies, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://hts.org.za/index.php/hts/article/view/4495/10427](https://hts.org.za/index.php/hts/article/view/4495/10427) 29. Homo Faber Africanus: The African Toolmaker and Next Evolution of Humankind \- NomadIT, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://nomadit.co.uk/conference/ecas2023/paper/71981](https://nomadit.co.uk/conference/ecas2023/paper/71981) 30. Names for the human species \- Wikipedia, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://en.wikipedia.org/wiki/Names\_for\_the\_human\_species](https://en.wikipedia.org/wiki/Names_for_the_human_species) 31. Homo sapiens Linnaeus, 1758 \- GBIF, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://www.gbif.org/species/182382310](https://www.gbif.org/species/182382310) 32. Homo faber Revisited: Postphenomenology and Material Engagement Theory \- PMC, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6538578/](https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6538578/) 33. Post-work society \- Wikipedia, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://en.wikipedia.org/wiki/Post-work\_society](https://en.wikipedia.org/wiki/Post-work_society) 34. Meaning and purpose in a post-labor society : r/accelerate \- Reddit, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://www.reddit.com/r/accelerate/comments/1j3ji9r/meaning\_and\_purpose\_in\_a\_postlabor\_society/](https://www.reddit.com/r/accelerate/comments/1j3ji9r/meaning_and_purpose_in_a_postlabor_society/) 35. Exploring Homo Absconditus Concepts | PDF | Human \- Scribd, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://www.scribd.com/document/399295654/Homo](https://www.scribd.com/document/399295654/Homo) 36. Pastplay: Teaching and Learning History with Technology (Digital Humanities Series) \- OAPEN Library, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://library.oapen.org/bitstream/handle/20.500.12657/24025/1006108.pdf?sequence=1\&isAllowed=y](https://library.oapen.org/bitstream/handle/20.500.12657/24025/1006108.pdf?sequence=1&isAllowed=y) 37. Renovating the Pyramid of Needs: Contemporary Extensions Built Upon Ancient Foundations \- PMC, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3161123/](https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3161123/) 38. Self-actualization \- Wikipedia, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://en.wikipedia.org/wiki/Self-actualization](https://en.wikipedia.org/wiki/Self-actualization) 39. (PDF) Maslow's Hierarchy of Needs \- ResearchGate, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://www.researchgate.net/publication/383241976\_Maslow's\_Hierarchy\_of\_Needs](https://www.researchgate.net/publication/383241976_Maslow's_Hierarchy_of_Needs) 40. Introduction to Consumer Behaviour \- BC Open Textbooks, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://opentextbc.ca/introconsumerbehaviour/open/download?type=xhtml](https://opentextbc.ca/introconsumerbehaviour/open/download?type=xhtml) 41. The self actualization model that's the new "hierarchy of needs" \- Stand Together, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://standtogether.org/stories/future-of-work/a-new-self-actualization-model-for-the-modern-age](https://standtogether.org/stories/future-of-work/a-new-self-actualization-model-for-the-modern-age) 42. Will AI automation of jobs hurt social mobility or even the playing field? : r/sociology \- Reddit, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://www.reddit.com/r/sociology/comments/121hwpd/will\_ai\_automation\_of\_jobs\_hurt\_social\_mobility/](https://www.reddit.com/r/sociology/comments/121hwpd/will_ai_automation_of_jobs_hurt_social_mobility/) 43. Education for a Post-Work Society | 13 | AI, the Liberal Arts and the, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://www.taylorfrancis.com/chapters/oa-edit/10.4324/9781003230762-13/education-post-work-society-jon-burmeister](https://www.taylorfrancis.com/chapters/oa-edit/10.4324/9781003230762-13/education-post-work-society-jon-burmeister) 44. EXPLORING THE ESSENCE OF TEACHER RETENTION IN A CHRISTIAN SCHOOL: A MULTIPLE CASE STUDY by Philip Rey Regualos Liberty Universit \- Scholars Crossing, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://digitalcommons.liberty.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=7787\&context=doctoral](https://digitalcommons.liberty.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=7787&context=doctoral) 45. Reducing Long-Term Catastrophic Risks from Artificial Intelligence, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://intelligence.org/summary/](https://intelligence.org/summary/) 46. Value-Content Integrity \- Science, Technology & the Future, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://www.scifuture.org/value-content-integrity/](https://www.scifuture.org/value-content-integrity/) 47. Will Robots Turn Us All Into Paperclips? | by Tim Hawken | The Coffeelicious | Medium, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://medium.com/the-coffeelicious/will-robots-turn-us-all-into-paperclips-f6c00ff75dbf](https://medium.com/the-coffeelicious/will-robots-turn-us-all-into-paperclips-f6c00ff75dbf) 48. Upcoming stability of values \- LessWrong, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://www.lesswrong.com/posts/4H8N3fEfXQmzxSaRo/upcoming-stability-of-values](https://www.lesswrong.com/posts/4H8N3fEfXQmzxSaRo/upcoming-stability-of-values) 49. Squiggle Maximizer (formerly "Paperclip maximizer") \- LessWrong, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://www.lesswrong.com/w/squiggle-maximizer-formerly-paperclip-maximizer](https://www.lesswrong.com/w/squiggle-maximizer-formerly-paperclip-maximizer) 50. Flourishing as an aim of higher education: exploring the aspirations and challenges of the educational philosophy of the University of Humanistic Studies (UvH) \- Oxford Academic, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://academic.oup.com/jope/article/59/3-4/686/7912149](https://academic.oup.com/jope/article/59/3-4/686/7912149) 51. Rethinking Pathways to Employment: Technical and Vocational Training for The Digital Age, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://www.global-solutions-initiative.org/publication/rethinking-pathways-to-employment-technical-and-vocational-training-for-the-digital-age/](https://www.global-solutions-initiative.org/publication/rethinking-pathways-to-employment-technical-and-vocational-training-for-the-digital-age/) 52. 3: Two Landmark Policy Texts of Lifelong Learning: The Faure Report as Foundation Stone and the Delors Report as Architectural Blueprint \- Emerald Publishing, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://www.emerald.com/books/monograph/17076/chapter/94078811/Two-Landmark-Policy-Texts-of-Lifelong-Learning-The](https://www.emerald.com/books/monograph/17076/chapter/94078811/Two-Landmark-Policy-Texts-of-Lifelong-Learning-The) 53. (PDF) Revisiting the Faure Report and the Delors Report: Why was UNESCO's Utopian Vision of Lifelong Learning an “Unfailure”? \- ResearchGate, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://www.researchgate.net/publication/337529287\_Revisiting\_the\_Faure\_Report\_and\_the\_Delors\_Report\_Why\_was\_UNESCO's\_Utopian\_Vision\_of\_Lifelong\_Learning\_an\_Unfailure](https://www.researchgate.net/publication/337529287_Revisiting_the_Faure_Report_and_the_Delors_Report_Why_was_UNESCO's_Utopian_Vision_of_Lifelong_Learning_an_Unfailure) 54. 50 Years for Education, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [http://fbaum.unc.edu/lobby/\_107th/127\_Basic\_Education/Organizational\_Statements/UNESCO/UNESCO\_constructing\_lrng\_society.pdf](http://fbaum.unc.edu/lobby/_107th/127_Basic_Education/Organizational_Statements/UNESCO/UNESCO_constructing_lrng_society.pdf) 55. Looking Backward to See Ahead \- WISERD, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://wiserd.ac.uk/wp-content/uploads/Faure-and-Delors-min.pdf](https://wiserd.ac.uk/wp-content/uploads/Faure-and-Delors-min.pdf) 56. Lifelong learning from a social justice perspective; Education, research and foresight: working papers, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://www.right-to-education.org/sites/right-to-education.org/files/resource-attachments/Unesco\_Lifelong\_learning\_from\_a\_social\_justice\_perspective\_2017\_En.pdf](https://www.right-to-education.org/sites/right-to-education.org/files/resource-attachments/Unesco_Lifelong_learning_from_a_social_justice_perspective_2017_En.pdf) 57. Revisiting the Faure report: Contemporary legacy and challenged legitimacy \- PMC, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9713165/](https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9713165/) 58. Barros, Rosanna From lifelong education to lifelong learning. Discussion of some effects of today's neoliberal policies \- peDOCS, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://www.pedocs.de/volltexte/2012/6741/pdf/RELA\_2012\_2\_Barros\_From\_lifelong\_education.pdf](https://www.pedocs.de/volltexte/2012/6741/pdf/RELA_2012_2_Barros_From_lifelong_education.pdf) 59. Educational Research and Reviews \- a critical look at lifelong learning \- Academic Journals, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://academicjournals.org/journal/ERR/article-full-text/109C97548399](https://academicjournals.org/journal/ERR/article-full-text/109C97548399) 60. Lifelong Learning (Chapter 5\) \- Neoliberal Selfhood, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://www.cambridge.org/core/books/neoliberal-selfhood/lifelong-learning/DA1ED8F13578338AF7968C2CD1D5C37F](https://www.cambridge.org/core/books/neoliberal-selfhood/lifelong-learning/DA1ED8F13578338AF7968C2CD1D5C37F) 61. Opportunity Pluralism in Education | National Affairs, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://nationalaffairs.com/publications/detail/opportunity-pluralism-in-education](https://nationalaffairs.com/publications/detail/opportunity-pluralism-in-education) 62. Ethics, Transparency, and Integrity in Higher Education in the Age of Digital Transformation \- Rivista Universitas, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://rivistauniversitas.it/document/r/rivista\_01\_2025.pdf](https://rivistauniversitas.it/document/r/rivista_01_2025.pdf) 63. Resolving Societal Issues Through Innovation, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://icf.mri.co.jp/wp-content/uploads/2022/06/Listings-of-Societal-Issues-2021-Edition-1.pdf](https://icf.mri.co.jp/wp-content/uploads/2022/06/Listings-of-Societal-Issues-2021-Edition-1.pdf) 64. A pedagogy of abundance \- Open Research Online, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://oro.open.ac.uk/28774/2/BB62B2.pdf](https://oro.open.ac.uk/28774/2/BB62B2.pdf) 65. 21 Lessons for the 21st Century \- Yuval Noah Harari, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://www.ynharari.com/book/21-lessons-book/](https://www.ynharari.com/book/21-lessons-book/) 66. Why Yuval Noah Harari's 21 Lessons for the 21st Century Should Be Required Reading for Educators \- Atlantic City Focus, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://www.atlanticcityfocus.com/why-yuval-noah-hararis-21-lessons-for-the-21st-century-should-be-required-reading-for-educators/](https://www.atlanticcityfocus.com/why-yuval-noah-hararis-21-lessons-for-the-21st-century-should-be-required-reading-for-educators/) 67. Book Summary: 21 Lessons for the 21st Century by Yuval Noah Harari | by Steve Glaveski, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://medium.com/steveglaveski/book-summary-21-lessons-for-the-21st-century-by-yuval-noah-harari-73722006805a](https://medium.com/steveglaveski/book-summary-21-lessons-for-the-21st-century-by-yuval-noah-harari-73722006805a) 68. Yuval Noah Harari-21 Lessons for the 21st Century-Spiegel & Grau (2018) \- PhiloSophia, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://philosophiatopics.files.wordpress.com/2018/09/yuval-noah-harari-21-lessons-for-the-21st-century.pdf](https://philosophiatopics.files.wordpress.com/2018/09/yuval-noah-harari-21-lessons-for-the-21st-century.pdf) 69. What do you say about Yuval Noah Harari's book “21 Lessons for the 21st Century”?, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://www.quora.com/What-do-you-say-about-Yuval-Noah-Harari-s-book-21-Lessons-for-the-21st-Century](https://www.quora.com/What-do-you-say-about-Yuval-Noah-Harari-s-book-21-Lessons-for-the-21st-Century) 70. Going Past Limits to Growth \- National Academic Digital Library of Ethiopia, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [http://ndl.ethernet.edu.et/bitstream/123456789/39825/1/72.Patrick%20Corsi.pdf](http://ndl.ethernet.edu.et/bitstream/123456789/39825/1/72.Patrick%20Corsi.pdf) 71. Capability approach \- Wikipedia, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://en.wikipedia.org/wiki/Capability\_approach](https://en.wikipedia.org/wiki/Capability_approach) 72. Nussbaum and Capabilities: Human Nature, Human Flourishing and the Ten Capabilities (Chapter 4\) \- Martha Nussbaum and Politics \- Cambridge University Press & Assessment, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://www.cambridge.org/core/books/martha-nussbaum-and-politics/nussbaum-and-capabilities-human-nature-human-flourishing-and-the-ten-capabilities/19A7835012167C51DCB67E13AEF74233](https://www.cambridge.org/core/books/martha-nussbaum-and-politics/nussbaum-and-capabilities-human-nature-human-flourishing-and-the-ten-capabilities/19A7835012167C51DCB67E13AEF74233) 73. Sen's Capability Approach | Internet Encyclopedia of Philosophy, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://iep.utm.edu/sen-cap/](https://iep.utm.edu/sen-cap/) 74. The Capability Approach \- Stanford Encyclopedia of Philosophy, truy cập vào tháng 5 12, 2026, [https://plato.stanford.edu/entries/capability-approach/](https://plato.stanford.edu/entries/capability-approach/)